Fidel's March: A Screenplay of a Novel (Chapter 09)

FIDEL was in his studio again, sitting on the studio couch watching the news.
     Another journalist, the news was saying, had been found dead in her car in what police believed was a case of suicide, where she was assumed to have driven herself off an overpass road onto a fortunately uninhabited house below. The reporter’s office mates did not believe this, however, saying the reporter had been getting death threats after she divulged a missing fertilizer fund from the Department of Agriculture that appeared, according to her, to have been used in the reelection campaign of the president, his excellency Divino Tala.
     The TV news report Fidel was watching now about the reporter’s death included a clip of President Tala’s interview with CNN International where His Excellency told the global network that the accident would be thoroughly investigated. The president said the nation should put aside any suspicions the government had anything to do with the accident and the spate of killings of journalists in the country, saying the government is sparing no effort to investigate each and every single one of these cases to find out who the perpetrators were, the people behind these very murders and disappearances.
     The newscast segued to the anchor’s talk with a professor guest in the studio news room. The professor being interviewed was saying: since this former vice-president was catapulted into office seven years ago, after a series of non-violent people’s protests and several government officials’ withdrawal of support for the beleaguered preceding president led him to resign and give way to his vice-president, around a hundred journalists had already disappeared or had been found dead in mysterious accidents. Another guest in the studio was a spokesman for the armed forces, who was saying many of these missing journalists have long been suspected of coddling communist propagandists who were friends of theirs and were possibly part of the communist insurgency themselves, and thus may have died in skirmishes between the communists and the armed forces, or killed by their own comrades who may have suspected them of being double agents. As for the journalists who were missing but were not suspected of being communists, meanwhile, the armed forces spokesman said it may have been pure coincidence that they all died in accidents while reporting or investigating different corruption anomalies. After all, he said, reporters are always investigating something and not all of them die in accidents.
     And, please, he said, accidents happen to people. An accident can happen to anybody, journalist or not.

     A year previous, the news anchor was saying, a politician who journeyed to his province’s capital to protest election results in his district was ambushed in a remote part of a provincial highway. Nine journalists who followed his convoy were killed in the ambush, with the female reporters who survived the massacre believed to have been raped before being shot. The female reporters’ bodies were also chopped into several parts to fit into barrels. The barrels were located a few meters from the ambush scene, beside bags of unused and now-hardened cement and sand wet from the rain. Autopsies of the body parts were still able to gather sperm samples that could have been used for matching with the DNA of the arrested suspects—suspects that included the guards and two sons of the politician’s contender—, but these sperm samples were later stolen and the investigation, after much delay and countless sessions with very expensive lawyers, was not able to go any further. The nine journalists killed were the 89th-98th journalists to have gone missing or to have been killed during the reign of President Tala, touted by the opposition to be the democratic president with the lowest approval rating in the history of democratic presidencies in the country.

     Inside sources have speculated, said the news anchor to remind his TV audience, that then national security adviser Gaudencio Morales and interior and local government secretary Clodualdo Coco may have had a hand in this ambush drama that, however, went into the wrong hands and thus went awry, resulting in the murders that should not have happened in that way. Other sources also speculated that the supposed ambush drama was designed for a martial law declaration in the province as an experiment for a larger, nationwide declaration. The objective of all that, these sources said, would be the extension of the president’s stay in office for an indefinite period. The sources’ theories, later denied by the government as a matter of course, were borne out of previous rumors of the two cabinet men’s alleged hand in several regional election rigging in favor of the president’s party as well as in several bombings that killed a few people and ruined train tracks and a mall at the height of a failed impeachment proceeding against the same president. The anchor reminded his audience, too, that the two cabinet members, in a separate interview, have already laughed off the allegations as—

     Joanna appeared at the door and called to Fidel: “Uy, halika na, kakain na tayo!”

     “Sige, mauna na kayo, mamaya na ako.”

     “Lalamig ang pagkain.”

     “Mauna na kayo,” said Fidel impatiently, “tatapusin ko lang ‘tong news. Bakit ba, ura-urada kelangan tatayo agad ako? Me pinapanood ako.”

     Joanne was speechless. Then she turned to the TV and watched the news herself. When the news shifted to another headline, she turned and went out.

     Fidel just kept on watching, a little regretful about what he just said.

@ @ @

Fidel and Joanne sat eating, not talking to each other. Soon Fidel drank his water and stood to go.

     “Sa’n ka matutulog?” asked Joanne, not looking at him.

     “Di ko alam,” said Fidel, and went on.

     “Sa studio,” said Joanne, looking at her plate. “Okay.”

@ @ @

March 7. In the Roxases’ front garden, the 17-year-old cameragirl walks toward a door under the house’s front porch and stairs. She opens that door and goes in. Inside, Joanna is ironing clothes. The cameragirl beams her camera toward a window between the room where Joanna was and an exterior area that was still beneath the shadow of the second floor of the house. The camera could see Sienna, the maid, behind this window, hurling clothes into a washing machine. Where Sienna is standing is a wall-less large area with a tiled floor that adjoins the lawn of the backyard garden. Pablo is there with Sienna, playing with a toy car on a long table in this patio-cum-verandah.

     Back in the ground floor room, Joanna is ironing clothes. Sometimes she stops. She is thinking, looking sad, and is caught by the camera shaking her head and sighing. On the shirt she is ironing a tear suddenly falls. She is silently crying. Now she is ironing her own blouse, which she intentionally burns with the iron.

@ @ @

In Fidel’s studio, Fidel looks at a painting in progress with an orange underpainting, and it has on it preliminary strokes and dabs depicting now a fish girl looking out to sea, with the girl’s nose barely visible. The painting is on an easel. Fidel looks at it long. Then he picks up a large brush, and suddenly Fidel brushes on the still-wet oil paints and ruins the picture. He picks up a container of liquid paint or turpentine, throws the paint or turpentine on the canvas, then looks at a bunch of ready orange-underpainted canvases leaning on a wall of his studio. He hurls the remaining turpentine at these too.

@ @ @

March 8, afternoon. Fidel crosses the San Juanico Bridge toward Leyte.

     When he arrives in Tacloban City, he drives to a poor section of the town beside the city’s Cancabato Bay. He stops by an ill-maintained wooden house. A fat man with a goatee and in his mid-thirties calls him from across the wooden house, seeming to have bought a pack of cigarettes from a sari-sari store. Beside the store was a huddle of men, some of whom had no shirts on.

     “Pare! Fidel, ‘pare!” the fat goateed man says, crossing the street. “Napasyal ka, ‘dre! Halika, dito tayo. May bisita ako e, modelo ko. Pero okay lang, pareho naman tayo pintor e. Pakilala ko sa ‘yo, ‘pare.” He adds, “girlfriend ko ‘to, e,” then laughs.

     They enter the wooden house into a small room with a dining table to the right and a living area set to the left. A somewhat enigmatically sad-faced young woman, if that’s the only way one can describe her in words, is there by a doorway, and she looks like someone in her early-twenties. She fully comes out from the room behind the living-room set, wearing nothing but a robe. She joins them in the goateed fat man’s small living area cum painting studio. She sits on the old settle with the wooden backrest, and Fidel decides to sit in the dining area and talk from there as his friend goes back to work on his painting beside the living room-set, saying:

     “Pasensiya ka na ‘pare ha, may session kasi kami ngayon e, tapos pipik-apin na ‘to mamayang hatinggabi e. Bibilisan ko lang ‘to ha. Tapos usap na tayo. Gusto mo beer, ‘pare? Karissa, puwedeng ikuha mo muna kami ng beer? Please lang? Napadaan ka, ‘dre. Isang karangalan ‘to, man.”

     Karissa obliges. She walks toward the kitchen where the fridge is and takes out three beer bottles and a pot of something and puts them all on the table. When she came in, the the three lite-beer bottles’ necks all hung from between her right hand’s fingers, the pot’s one of two handles carried by her left hand. But she then goes back to the kitchen with the pot of kaldereta (Fidel’s goateed friend told him what it was) and shoves it onto the stove positioned right behind the wide kitchen doorway, heating it over a slow fire. She takes a bottle opener hanging on the kitchen wall and comes back to the table to open the three bottles.

     “Waitress ‘yan si Karissa dati, e,” says Fidel’s fat friend, laughing, “kaya ganyan kabilis.”

     Karissa smiles, looking at Fidel, takes her bottle from the dining area table, goes to sit on one of the square wooden armchairs in front of the living area’s coffee table, that one facing the wall by the small house’s front door, and drinks her beer.

     The goateed fat friend’s painting on an easel in the room, more particularly the living area part of the room as more of it was to the living area than the dining area, is now behind the sitting Karissa. But if one is to walk from the small house’s front door straight to the kitchen doorway, they would have to go around this painting on the easel, as it is almost at the head of the small rectangular dining table. In front of where the fat friend with the goatee sits now on a high stool by the end of the rectangular dining table, the nude painting-in-progress could not wait for the painter’s brush to touch her again, and so the girl stands and strips without a signal and arranges herself on the wider living-area settle.

     “Ilang minuto na lang ‘to, ‘pa’re, tatapusin ko na lang ‘to ha, tapos simulan na natin ang inuman natin. Bihira mo na ako dalawin dito ngayon a.”

     “Sige lang, ‘dre, take your time,” Fidel says.

     “Kukunin na kasi ‘to mamayang hatinggabi, e. Apuradong-apurado, ‘tong kliyente ko. Kaya acrylic na ginamit ko para madaling matuyo. Tapos itong si Karissa, di puwede mamaya; kaya heto, kelangang bilisan ko ang imahe niya. Nga pala, ‘pare, nagpunta ako sa U.P. Tacloban kahapon; exhibit ng mga fans mong estudyante ro’n, ‘pare. Hindi paintings nila ang naka-ekshibit kundi mga repros ng mga maliliit mong paintings, ‘dre, pinalaki nila! Pero elegante naman, ‘pare, ginastusan. Nakadikit sa plywood, laminated. Nagpaalam ba sa ‘yo ang mga yun?”

     He is a happy man, this fat man. Fidel couldn’t wait for his goateed friend and drinks his beer.

     “Oo naman,” Fidel says. He doesn’t seem to want to discuss it.

     “Teka muna ha,” Karissa says, who then stands up naked and walks toward the kitchen. The fat artist does a few more retouching. Karissa reappears, bringing the heated pot earlier on slow heat, puts it on the tile trivet at the center of the table, then goes back to the kitchen to get the painters a couple of saucers and forks and a serving spoon. Fidel says “thank you, Karissa.” She lies back on the settle.

@ @ @

The painting has progressed. It looks like a cheap rip-off of a Michelangelo fresco, or a Velázquez. The fat artist continues to work on it even as he and Fidel drink beer. He tells Fidel:

     “Ang politics sa art ko, ‘pare, hindi mo yan makikita sa kasaysayan ng mundo, ‘pare. Hindi mo rin ‘to makikita sa lipunan, ‘pare. Walang mata ng peryodista, sinasabi ko sa ‘yo, ang makakakita ng politics ko, ‘pare. Ang politics ko, ‘pare, narito.”

     The artist had put his left palm on his chest.

     “Sa puso. Of course,” says Fidel with smiling eyes.

     “No, ‘pare. Hindi sa puso. Hindi sa literal na puso. Kasi it’s a matter of faith, ‘pare.”

     “Faith,” Fidel echoed, doubtful. “Faith saan?”

     “Sa art, ‘pare. Ang art, ‘pare, yan ang religion ko, ‘tol; yan din ang politics ko, ‘pare.”

     As if dismissing the artist’s pronouncements, as if these were of no consequence, Fidel had asked, “Bago model mo, ‘pare?”

     “Ha? Sino, si Karissa? Hindi, ‘pare, six months nang nagmomodel sa ‘kin yan. Nakita ko yan diyan sa me sidewalk sa me Mercury Drug, e, isang gabi. Nagbabarbecue ng satay sa labas. E walang customer, kaya nag-usap na lang kami. Kaya heto, may hanapbuhay siya sa araw.”

     Karissa looks at Fidel who’s been smiling at her. She says “hi” to him again.

     It seems they’ve now finished around five bottles each. Fidel stands up to say goodbye.

     “Sige, ‘pare, magda-drive pa ako e. Punta ka ba sa film festival?”

     “Aba, oo, ‘pare, para sa amin ang proceeds nun e. Teka, ‘pare, matatapos na ‘to e. Huwag ka muna umalis.”

     “Huwag na, ‘pare, malalasing ako nyan, nagdadrive ako e.”

     “O, sige, ‘pare. Dalas-dalasan mo naman dalaw sa mga artist dito, ‘pare.”

     “O, sige ba. Sige, Karissa, thanks ha. Jesse.”

     “Okay, ‘pare, di na kita hatid sa kotse mo ha.”

     “Okay lang.”

     Then he’s out of Jesse’s studio.

@ @ @

Not feeling like he heard anything from Jesse of value to him, Fidel heads for home. It’s getting dark for the long drive, but then he passes a kind of interesting Portuguese-Indian-Arab fast casual restaurant called Zanzibar and decides to eat there first. He goes in and looks at the overhead menu from his table.

     While eating his caldo verde, Fidel sees another painter-friend come into the restaurante. This friend went directly to look up at the overhead menu after putting on round-framed John Lennon-esque spectacles and talks to the man at the counter about what he wants. Fidel has recognized his friend from the moment he entered the café, a balding fortyish fellow, but his friend didn’t see him. So he calls this artist-friend before the latter could sit at another table. The friend is surprised and instantly elated to find Fidel in the small bistro that, Fidel gathered later, was also an inn for travelers from Samar or distant Leyte towns.

     “Captain Robert, ‘pare,” Fidel had softly called.

     “Uy, Fidel!” Captain Robert laughed. “Pasensya ka na, ‘pare, mahina na mata ko e, di kita nakita,” he laughs again. “Kumusta?”

     “This is a coincidence, ‘pare,” says Fidel. “Galing lang ako kina Jesse, e, nag-beer kami while he painted.”
     “O talaga?”
     “So, Captain, my Captain, kumusta painting mo?”

     “Hayun, ‘pare, paisa-isa lang, alam mo na. Di tulad mo, paisa-isang katerba. Alam mo naman ang local market namin dito, mahina, tsaka wala tayong tourism dito. Probinsiyang-probinsya, ‘pare; mabagal ang benta, mura presyo,” he says, laughing, while waiting for his food to be served at the bar. “Tsaka busy rin ako sa serbisyo e. Ayoko na ngang magsundalo, kung may mabilis na kita lang na milyones sa painting ko e. Tsaka, ‘pare,” he adds, in a mock whisper, “huwag mo akong tawaging Captain dito, wala akong alalay e,” snickering.

     Robert is joking. He does not need his men around here, and in even in such a case wherein he might, he could both take care of himself as well as get ready help from people in this small city where he is well-liked. Apart from that, there is this rumor that even “the enemy” likes him as much, rumor that his generals aren’t necessarily comfortable with. Finally, his reputation as a loner officer is perhaps due to his high trust toward his intelligence office staff monitoring suspicious individuals in the city, aside from the fact that he is also known as one of the weird painters of northeastern Leyte.

     When they are almost finished with their food, Robert says:

     “Aba, ‘pa’re, gusto mo daan tayo sa isang quiet bar later? May acoustic Waray rock music diyan sa malapit, ‘pa’re. Medyo madilim lang. Pero ngayong oras wala pang live na tugtugan do’n, do’n natin pag-usapan ang painting mo, ‘pa’re.”

     “Naku, magda-drive pa ako, Rob. At naghihintay si missus.”

     “Pare, ida-drive kita sa inyo. Tapos magco-commute ako pabalik dito.”

     “Sa ganitong oras, wala ka nang masasakyan pabalik dito, Rob. Patutulugin kita sa bahay no’n,” Fidel says, laughing. “At di mo dapat ginagamit ang ‘commute’ na word, ‘pare, when you mean travel by public transport alone. Philippine English yun. Sabihin mo ‘take public transport’ o ‘take the bus’. Sorry sa lecture ha.”

     They laugh.

     “Ganun ba? Hmm, ‘yan ang gusto ko sa ‘yo, marami kang alam, parati akong may natututunang bago,” Robert jokes, but definitely grateful for the bit of new knowledge.
     “Sa West kasi, pare, ginagamit ang salitang commute pag nakatira ka sa labas ng city at sa city ka nagtatrabaho. Nagcocommute ka, papasok at pauwi, at kasama doon ang mga me kotse. Pag sa city ka naman nakatira at sa labas ka ng city nagtatrabaho, tawag sa ‘yo reverse commuter, kahit may sariling motorsiklo ka.”

     “Hmm. Ganun pala. E, maganda pala ang gamit nila ng salitang ‘yon, walang elitism. Ang may kotseng nagko-commute at ang walang kotseng nagko-commute, parehong nagko-commute. Gusto ko yan.” They laugh.
     “Tama,” says Fidel.

@ @ @

They are in a small bar now with a portrait hanging on the wall.
     “Pare, pininta ko ‘yan,” the Captain says, pointing at the wall portrait. “Si Filomeno Ilustrado, illustrious playwright at makata ng mga komunistang Waray, ‘pare, na napaslang ko rin noong dekada ‘80. Ang may-ari ng bar na ‘to ay isa ring dating comrade ni Filomeno, kilala ko siya. . . . Ngayon, nung napatay ng mga tauhan ko ‘yang si Filomeno, nabalitaan kong magsusurender na pala sana siya, kaya, hayun. Nakakalungkot. Walang pamilya, ‘pare, walang kamag-anak dito, mukhang Ilokano yata. Pero napadpad sa Samar command ng New People’s Army, at naging mahusay na makata sa wikang Waray. O, di ba? At isa pa, bagamat political ang tatlong maiiksing dula niya, ang mga tula niya ay puro tungkol sa halaman at malamig na mga lawa sa itaas ng mga bundok, ‘pare. Naging taga-hanga ako ng napaslang ko, ‘pare. Dalawa sa poetry books niya, meron ako.”

     “Oh, of course, of course, kilala ko ‘yan, pare,” says Fidel.

     “Buti ka pa kilala mo! Ang mga Waray ngayon, wala nang nakikilala kundi mga Kano o European o kung sino-sinong foreigner. Wala nang may pakialam sa kanilang sariling arts history, pare. 0.1 porsyento lang ng mga pumapasok sa bar na ‘to ang nakakakilala riyan, pare, o sa sino pa mang playwright o makata sa wikang Waray. Kahit nga ikaw na pinakasikat sa Waray art world ngayon, pare, ikaw at ang kapatid mong arkitekto, at saka ang baklang direktor na ‘yon, si Manuel White ba ‘yon, ng Samar? . . . walang makakakilala sa inyo at nang kapatid mo at sa direk na ‘yon sa mga nandito sa bar na ‘to ngayon. Ang mga hero nila ngayon ay mga Amerikanong singers na kumakanta tungkol sa mga tren sa Amerika, e wala naman tayong tren dito sa mga isla natin. Hindi ako nagtataka kung bakit maraming nationalist ang nag-decide na magkomunista na lang. Dahil ang gobyerno natin, wala ring pakialam, pare. Lahat nga ng goods ngayon, gawang China, di ba? At walang nagrereklamo.”

     Fidel smiles. A lanky waiter approaches them, asking about their order. Robert asks for two bottles of San Miguel Beer and expensive peanuts. Fidel corrects the order, saying he’ll just have a Coke.

     “Kakaiba ka talaga sa ibang sundalo, man,” Fidel says. “Masyado kang nationalist e, regionalist pa, habang ang ibang tulad mo ay walang pakialam, trabaho lang. Kung ano ang iutos na massacre di kikuwestiyunin,” Fidel adds.

     “Hindi naman, pare. Marami kami. Si Gringo Honasan, dakilang coup d’etat icon, ay maaaring nasyonalista rin, at least sa salita, elite-serving man siya kung ituring natin. Bihira mag-Ingles, pare. Di ko nga lang masabi kung totoong nasyonalista nga sa paniniwala, o isa ring tradisyonal na pulitiko tulad ng kanyang Juan Ponce Enrile. Sabi nga ng iba sa ‘min, nananatili lang daw na tuta ng defense minister ni Marcos, hanggang naging senador na siya! I am inclined to believe it.”

     The Captain shakes his head, though Fidel simply smiles, unsure about how to take Robert’s political statement.

     “Totoo kaya ‘yon?” Fidel asks, pretending innocence. Back in university, he used to join peace rallies against the “militarization” of Fidel Ramos’ civilian government bureaus. The Honasan-Enrile connection was also spoken like bible truth, especially after Ramos’ pardon of the former colonel as a leader of various coup d’etat attempts during the Corazon Aquino era.

     One other table in the bar is occupied by three male customers. At another table, two young women are having cocktails, most likely pickup artists’ “game” waiting for nightfall or just part of the rehearsing acoustic band’s groupies. It looks like a relatively inexpensive bit of a bar, but it is early yet to expect a lot of people.

     Now they’ve finished their bottles and Robert orders another round, another beer for him and a whiskey and Coke this time around for Fidel. Robert is saying:

     “Alam mo, pare, sa akin ha. Sa akin, there are things higher than politics, pare. Okay? Kahit ang politics sa religion, walang kuwenta yan e. Ang religion, pare, industriya yan e. Pinatatakbo yan ng mga industriyalista, ika nga. Ang tawag natin sa kanila . . . religious leaders, pero businessmen din ang mga ‘yon.”

     One of the young ladies is now talking to somebody on her cellphone. She stands up, kisses her friend goodbye. The other three male customers have gone earlier.

     “Ang totoong politics, pare,” Robert is saying, “nasa kaluluwa, pare, nasa pakiramdam mo, pare, hindi nasa paniniwala ng simbahan na minanufacture lang, pare, ng kanilang pabrika ng mga kuwento. Naalala mo yung painting ko na kinantot ko ang wet paint, pare, ng hubo’t hubad ako? Yun, nandun ang politics ko, pare.”

     They laugh, remembering that private exhibition.

     “Buti di nagagalit sa ‘yo ang tenyente heneral mo, pare,” Fidel offers, smiling.

     “Alam mo namang pseudonym ang gamit ko sa art ko, ito talaga, oo. At kahit pa alam niya ang pinaggagagawa ko, e mga elite dito ang mga kliyente ko e, aangal siya?”

     Fidel laughs. Robert does not.

     “Sorry, pare, you were saying?”

     “Sabi ko, pare, ang politics ko hindi politics ng lipunan, pare, kundi politics ko, ng indibidwal na si ako. Kahit ang malawak na art ng mundo, pare, hindi masasabing mas mataas sa indibidwal. Ang indibidwal ang hari, pare. Ang kalayaan ng indibidwal, pare. Yan ang pinaglalaban ko. Sandali, pare, ha, itutuloy, itutuloy.”

     Robert gets up and walks toward the men’s room. On his way to the men’s room he whispers something to the remaining woman on the other table, and then proceeds to go pee. On his way back he takes the woman’s hand and she joins Fidel and Robert. Robert calls to the waiter to give her a cocktail.

     Later there is a bit of a lonely acoustic instrumental-music show. Only another table got occupied, the tables’ population now totaling six male guests (including Fidel and Robert) in that smallish bar that could actually table seventy-five. Despite the small audience, now it isn’t quiet anymore.

     “Medyo mahal lang ang beer dito, pare, pero may live music. Kaya okay din, di ba?” Robert says.

     As the show progresses, Robert fondles one of the young woman’s breasts under her blouse in the dark.

@ @ @

Outside by the curb across Fidel’s car, Robert whispers to Fidel, saying:

     “Pasensiya ka na, pare, di kita mada-drive. May kasama ako e. Kailangan kong i-drive ang maliit kong jeep dito.”

     Fidel smiles.

     “Okay lang, Robby, kaya ko naman e,” Fidel says. “Enjoy the night.”

     “Sige, pare,” Robert says as he and the girl walk toward Robert’s Willys MB. “Drive home safely, pare. Don’t drink anymore and drive!”

     Fidel laughs.

     “Thanks, pare,” he says.

     He walks to his car, still okay.

     Suddenly, Robert comes up running toward Fidel, the woman with him not crossing the street with Robert but still on the narrow sidewalk, laughing. Robert says to Fidel, a mildly drunk arm on Fidel’s shoulder, “ingat ka, pare, ha? Ayokong makulong ka pag nakasagasa ka. Ayokong makapatay ka ng bata.”

     “I’m okay, Captain, thanks for the reminder. Hindi na po mauulit ‘to,” Fidel says, jokingly. “Ikaw din, mag-ingat ka sa bata.”

     Robert pretends to cry, the young woman across the street smiling, waiting for Robert while watching the two of them and the small groups starting to arrive at the bar.

1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15

Fidel's March: A Screenplay of a Novel (Chapter 08)

MARCH 6. Fidel woke up in his studio with a backache. He was lying down on the bare floor. Joanne was squatting over him, smiling.

    “Dito ka na nakatulog, a. Anong oras ka natulog?” Joanne asked. She looked at an empty canvas on the easel. “Buong gabi nagpinta ka?” she added, “ang ganda, a.”

     Fidel laughed. “Wala akong gana, e,” he said. “Nanood na lang ako ng TV.”

     She looked at the corner of the room where the TV’s suspended-power red light beside the power button was still on. She stood up to turn the power off, then went back to Fidel, holding both his hands to lift him up.

     “Halika, breakfast na tayo,” she said, lifting him as Fidel helped himself as well.

     “Si Pablo, tulog pa?”

     “Siyempre.”

@ @ @

Fidel was smoking in the dark the previous night while he sat on his studio couch, looking at his paintings with the light coming in from the balcony’s round yellow bulb (behind a transparent light-fixture shell) and the garden lamps. Later, he replaced the blank vertical-rectangle canvas on the easel with a similarly-blank one, a horizontal one this time. But he went on sitting on the couch until he got tired of looking at the canvas and the studio walls and his paintings, thinking and smoking, and went to the TV at the corner of the studio near the door to switch it back on.

     The TV was tuned to a national news channel, and there was news about the arrest of the son of the mayor of Alto town, in Iloilo province on Panay island, who is the prime suspect in the gruesome murder of the wife and driver of the contender for the town’s upcoming mayoralty race. The bodies of the wife and driver of the contender were found in one of the mayor’s family vans at a beach, with the wife’s head smashed by a large rock that was found still on her lap, the driver punctured by a pickaxe that was still stuck on his neck, when the van was found, hidden inside a thatched garage. The report was saying there seemed to be a long-standing feud between the family of the mayor and that of the contender, with not a few insults exchanged between the two families through five decades of tugs of war not only over political posts in the town and the province but also business opportunities (legal and not) that went with political power. Every time one of the families got an upper hand during a term, the report said, the losing family would face harassment in relation to applications for business permits, tax breaks, et cetera. However, the feud and exchange of insults never really led to violence, not until this son came along, newly graduated from a master’s degree in Tokyo University and—rumors persisted—some gang activity in Tokyo.

     Fidel was sitting watching this when something caught his eye: the TV crew had entered a storage house in another property of the mayor, and it was full of paintings. The TV crew had followed the police raid of this storage house where the mayor’s son hid after getting wind of an arrest order, and—after the mayor’s son’s surrender—the little warehouse was found by the cameras to contain a collection of paintings. The reporter was saying the mayor’s son was a collector of contemporary Philippine art, most notably paintings by one of Fidel’s classmates, Henderson Ulan. Ulan specialized in paintings of deformed faces.

@ @ @

On the steel-plated, lower part of the front gate of the Roxas house, a graffiti text written like a logo spells the word “OIL.”

     Cocks were still crowing this late in the morning.

     Fidel comes out of his house’s gate carrying a small basket of fruits and a pack of oats and walks down west of the gate (to the left of the gate, or heading right if you’re watching the gate from across the street) in the direction of the dentist’s clinic. Past the dental clinic he turns right at the first corner. At the front of the street-corner store, three young men—two of whom had turned their backs on wealthy, young Fidel to face the store—extracted phlegm from their throats and spat them on the asphalt’s edge. This kind of extraction is sometimes meant to display one’s disgust for other male individuals of one’s age who are privileged-looking, but you could say there is indeed a certain degree of fear with the display if there was also some back-turning that accompanied it. Otherwise, this sort of extraction is nothing more than a morning habit, from a wish to be phlegm-free after a night of sleeping with open windows.

     Some houses later after turning the corner Fidel steps off the asphalt and enters a small yard with a small bamboo and nipa hut on it. A man is sitting on the bamboo floor of the porch of the house, massaging the arm of a teenage boy accompanied by his mother. The boy screams in pain every now and then. Fidel waits. Then the man lets them go, and the mother says her ‘thank you’ to the man named Mang Juaning.

     “Magkano, Mang Juaning?”

     “A, wala po. Donation po puwede, kayo na po ang bahala. Yung kaya nyo lang po. Pangkape lang naman yan, okay na sa akin. Kilala nyo naman ako, ganayan talaga ako,” says the amiable Mang Juaning.

     The mother hands him a twenty-peso bill.

     To the boy, Mang Juaning says, “O, tandaan mo ha, ‘di ka puwedeng magmura sa loob ng isang linggo. Kung di mo gagawin iyan babalik ang pilay mo. At huwag ka munang maglikot, ipahinga mo muna yang kamay mo.”

     “Sus,” the mother says, “iyan lang naman ang alam nila e, basketbol, puro basketbol, hanggang sa mapilayan.”

     “Mas maganda pa mag-bilyar na lang muna kayo. Baka kayo pa ang sumunod na Bata Reyes, world champion, o magiging sayang lang kayo, hindi lahat nagiging player sa PBA,” says Mang Juaning.

     We might here recall in flashback Vicente (that’s me) saying something like this about Joanna at the start of this story: “Hindi na mga ilaw o props o actors ang inaayos kundi mga damo at bulaklak.” Vicente laughed, but also with a kind of sadness. “Sayang.” We might let this word echo in our minds: “Sayang … sayang … sayang.” Although certainly being a gardener housewife to a successful painter is nowhere similar to trying to simulate a 6-footer’s international game.

     “… world champion, sa billiards, o magiging sayang lang kayo,” says Mang Juaning.

@ @ @

“At magdasal ka palagi! Ha?” Mang Juaning emphasizes, talking to the boy.

     Mother and teenage boy finally bid Mang Juaning goodbye. Fidel climbs up the two steps of the bamboo ladder to the porch and sits on the shiny bamboo floor.

     “O, napasyal ka, Fidel. Kelangan mo ba uli ako para magmodelo? Wala kang dalang kamera a. May pilay ka ba?”

     “A, wala po. Magpapamasahe lang po, Mang Juaning, paggising ko kanina, sakit po ng likod ko e. Nakatulog po ako sa kahoy na sahig sa studio ko.”

     “E, hindi ka kasi nagpapahinga sa trabaho mo e. Huwag masyadong masipag, ha. O, sige, sandali lang ha. Maghuhugas lang ako ng kamay.”

     “Ay, eto nga pala mga dala ko sa iyo.”

     “Uy, naku, salamat, hijo, nag-abala ka pa,” Mang Juaning says, taking the small basket.

     “Ikaw kasi, Mang Juaning, ayaw niyong tumanggap ng bayad ko sa iyo pag nagpapamasahe ako, kaya yan na lang. Prutas, kelangan niyo po yan. O, ayan, di ba? Dahil ayaw niyong tumanggap ng pera sa mga pagmamasahe niyo, nagmumukha tuloy kayong pasyente sa ospital na dinadalhan ng prutas.”

     They both laugh.

     “Okey, sandali, ha, maghuhugas lang ako ng kamay,” Mang Juaning says again, going through his half-open bamboo-framed doorway, small fruit basket in tow. A moment later he comes out with a new bottle of coconut oil. Fidel takes his shirt off. Mang Juaning starts massaging Fidel’s back.

@ @ @

“Mang Juaning, may itatanong po ako sa iyo.”

     “Aba, e, shoot. Walang tanong sa mundo na di ko pipiliting makapagbigay ng sagot, kahit di ko alam ang sagot. . . . Aba, ang mga tao ngang di matulungin sa kapwa nila taga-rito, e, nakakalapit sa akin, at marami ring tanong. At sinasagot ko. Ikaw pa, kabago-bago mo sa barangay natin, napakarami ka nang na-donate sa ating barangay.”

     They both laugh.

     “Ikaw talaga, Mang Juaning, e ako naman ay nagbibigay lang kung nanghihingi ng donasyon ang barangay. Tsaka—”

     Before Fidel could say anything more, Mang Juaning says:

     “Nga pala, Fidel, sino ba ang bisita mo nung isang araw, kapatid mo ba yun? Hawig kayo e. Nakita ko nung bumibili ako ng bananacue sa tapat ninyo.”

     “A, oho, nakatatandang kapatid ko ho. Dalawa lang ho kaming magkapatid.”

     “A, iyon ba? … mestisuhin din ano. Pareho kayo, ano.”

     “Naku, hindi naman po ako mestiso e. Pogi lang ho ako,” Fidel says, smiling.

     Mang Juaning laughs.

     “Okey ka talaga. Yan ang gusto ko sa iyo, e, hindi ka mayabang.”

     They laugh. Then there’s a pause.

     Then Fidel says:

     “Mang Juaning, ikaw po, bilang isang manghihilot na ibang-iba ang linya sa akin, matanong ko lang po kayo, . . . ano po ang tingin niyo sa trabaho ko? Ibig ko hong sabihin, yung mga gawa ko, nakita niyo naman po. Alam ko kasing isa kayong relihiyosong tao, so … ano po ang tingin niyong maaaring maidulot ng isang painting ko sa isang taga-rito, halimbawa, kung masisilip niya?”

     “Aba, anak, teka nga muna. Gusto mo ba ng kape? Dahil mahaba-haba ang magiging sagot ko riyan.”

     Fidel laughs, “huwag na po, katatapos lang ho.”

     Before Mang Juaning could say anything more, Fidel continues:

     “Kasi po, sabi nga po sa akin ng kapatid ko kahapon, ang mga paintings ko raw parang mga pangdekorasyon na lang. Gusto lang po niya makatulong sa akin, kasi po . . . kasi po naman ako ay . . . uhm, . . . well, . . . parang di po ako sigurado sa epekto ng gawa ko sa lipunan, e, alam niyo po, ang magiging kabuluhan nito, kung may kabuluhan man itong maidudulot. At kaya lang naman po ikaw ang aking tinatanong, . . . well, kasi ho, baka, baka sakali matulungan niyo akong marating ang isang kasagutan. . . . Kaya, ikaw ho, bilang isa sa mga nakakita na ng mga gawa ko sa bahay, ano po sa tingin ninyo? Yung honest na sagot lang po, ha.”

     “E, ganun naman talaga ang peyntings, di ba? Di nga ba’t pangdekorasyon naman talaga ang mga iyon, ayon sa kapatid mo?”

     “Aaaam, hindi po naman lahat, hindi po lahat. Ang totoo nga po niyan, ang sabi ng kapatid ko, wala man lang daw ni konting bahid ng pulitika ang mga gawa ko.”

     “Ano, kamo!”

     Fidel laughs a bit of a laugh. “E, kasi ho, iba kasi rito, Mang Juaning, e. Ibig kong sabihin, nung kaming mag-asawa ay nasa Maynila pa, ang dami naming nakakahalubilong mga artist, mga musikero, mga gumagawa ng sine, mga makata, mga manunulat ng nobela, puro ganun, mga propesor ang iba. Hanggang nagsawa po kaming mag-asawa sa gano’n, kaya po naman minsan noon gusto naming nagbabakasyon sa probinsiya para lang maka-experience kami ng nandun sa piling ng . . . alam mo na, ng mga mangingisda, halimbawa. At iyon din po ang dahilan, sa madaling salita, kung bakit nagdesisyon kaming dito na sa ating rehiyon ako magpinta. So, iyon. Kaso nga lang mayro’n akong nakita. Nakita ko rin, Mang Juaning, nakita kong ito ang siyang tanging pagkakataon, o ang unang pagkakataon mula nang maggraduate ako sa college, na wala akong nakakausap na kapwa ko pintor o di kaya isang kritiko, maliban sa asawa ko na ayaw na rin naman pag-usapan ang mga maiiksing pelikula niya, mula paggising ko sa umaga hanggang hanggang sa pagtulog ko sa gabi. Alam ko ho, may grupo ng mga artist dito, pero ayoko naman pong puntahan sila, kung nasa’n man ang mga bahay o tambayan nila. Gusto ko kung magkakakila-kilala kami, yung natural lang na magkikita kami. At ‘di rin ako sigurado kung gusto ko nga silang makahalubilo rito, kasi yun nga ang dahilan kung bakit ako umalis ng Maynila, di ba, para malayo muna sa mga kapwa ko artists? Pero ngayon naman na wala akong makausap na kapwa artist, parang ano naman ho, . . . parang . . . sabi nga ng kapatid ko, parang wala na akong pulitika. Dahil po, pag kasama ko ang mga kapwa ko artists noon, yun lang talaga ang parating pinag-uusapan naming e, ang pulitika sa art, ang pulitika ng art. Ibig ko hong sabihin ng pulitika, hindi po yung pulitika ng mga pulitiko. Ang ibig ho kasing sabihin ng pulitika, galing po kasi yan sa salitang ‘polity’ o ‘polis’ na ang ibig sabihin ho ay ‘ang bayan’ o ‘ang mamamayan’. At ang nakasanayan kong pulitika, ho, ay ang pulitika hindi ng nakararami kundi ng mga kapwa ko mga artists o musikero o mga direktor ng pelikula. Sila po kasi ang naging ‘bayan ko’, ika nga.”

     “A, ganun ba iyon? Polis, ang Taumbayan? Polis-tika! Hahaha! So, ibig sabihin, . . . umm, mga isyu ng tao, o mga isyu ng sambayanan. Hindi mga isyu ng mga partido pulitikal, kung ganun, hehehe. Tama ba ako?”

     “Nakuha niyo po, tumpak po, Mang Juaning. Oho, ganun ho iyon. . . . O di kaya, ang pulitika, ibig sabihin mga bagay na may kinalaman sa tao, sa polis, sa karamihan.”

     “Wow, ngayon ko lang nalaman iyon a.”

     “Opo, kaya po metropolis ang tawag natin sa metropolis. Metro. Sa Griego po, ang ibig sabihin no’n ay ‘ang ina’. At polis naman, lungsod, o lungsod ng mga tao, o kalipunan ng maraming tao. So, metro-polis, ang ibig sabihin no’n ay inang-lungsod, o lungsod ng mga lungsod, o inang-komunidad ng mas maliit na mga komunidad ng tao. . . . So, anyway, Mang Juaning, yun po ang sabi ng kapatid ko, na parang nawala raw ang pulitika sa paintings ko. Ang ibig niyang sabihin do’n ay, hindi ko na raw alam kung sinong mga tao o aling lungsod ng mga tao na ang kinakausap ko. At sabi ko naman, baka dahil ibang mga tao na ang mga nakakahalubilo ko sa araw-araw dito. Tapos sabi ko, masaya ako rito, ayokong bumalik ng Maynila. Kaya sinabi niyang ako, si Fidel Roxas, ay dapat maghanap ng pulitika ng painting ko sa kasalukuyan, o ang nararapat na pulitika ko para sa kalagayan ko sa ngayon. Ibig sabihin, ang pulitika ko ayon sa polis kung saan naroon ako ngayon.”

     “Hmmm. Baka tama ang kapatid mo, may katwiran siya.”

     “E, tungkol sa pagiging nandito ko, siyempre gusto ko munang malaman ang pulitika ng mga tao rito. Ibig ko pong sabihin, ang kanilang mga hilig pag-usapan, iyon ba ay ang mga maka-Diyos na bagay, ang kalagayan ng kanilang mga trabaho, o ang pulitika ng mga pulitiko lamang na siya lang nilang sinusundan.”

     “E, akala ko ba galing ka rito. Bakit parang di mo alam ang gawi ng mga tao rito?”

     “E, kasi ho, alam ho naman natin na halos bawat bayan may pagkakaiba ng hilig, di ba? Bawat kalsada nga iba ang grupo ng mga tao, iba ang mga gustong pag-usapan, di ba? Sa isang kanto puro artista ang gustong pinag-uusapan, sa kabilang kanto puro panahon ng giyera. Siguro naman may mas malaking pagkakaiba sa panlasa ang mga tao rito at ang mga nakatira sa Tacloban.”

     “Oo nga, ano,” says Mang Juaning, laughing, “di ko naisip yan a.”

     “Dito naman ho sa ating magkakapitbahay, mukhang ikaw lang ang may tunay na relihiyon at paniniwala, tama ho ba ako? Ang iba puro tsismis lang ang alam.”

     Mang Juaning laughs, humbled too by Fidel’s acknowledgment of his personally preferred topics.

     “Hindi naman. Mga relihiyoso ang tao rito sa barangay natin, hindi lang naman ako.”

     “Pero, ano po sa iyong palagay? Kasi, ikaw po, alam ko po ang halaga niyo sa lipunan, o ang pagpapahalaga sa inyo ng tao, di ba? Halimbawa, ako—ako alam ko ang tingin sa iyo ng tao rito. E, sa akin. Sa akin po ano ang tingin niyo, Sa tingin niyo, Mang Juaning, may pakinabang ba sa akin ang lipunan labas sa mga mayayamang bumibili ng mga gawa ko? Wala, di ba? Kahit nga ang mga may pera rito, gusto lang nilang magpa-paint sa akin dahil sa pirma ko, pero sa tingin ko hindi sila interesado sa sinasabi ng mga paintings ko.”

     “Mmm, baka nga. E, ako rin naman, kung hindi mo kinuwento sa akin ang mga sinasabi ng peyntings mo, hindi ko rin malalaman iyon hanggang ngayon.”

     “Iyon. Para sa mga tulad niyo na bukas ang isip, madaling sabihin ko sa iyo kung tongkol saan ito at iyon. Ang ibang tao ayaw ng nilelecturan.”

     They both laugh mildly.

     “So, sa tingin niyo po, ano kaya ang magagawa ng painting ko sa bayan natin? Ibig kong sabihin, . . . kung halimbawa una kong i-exhibit ang isang koleksiyon ng paintings ko diyan sa Munisipyo . . . bago ko ito dalhin sa Maynila, ano sa palagay mo ang magiging pag-intindi ng tao rito sa paintings ko nang wala akong itinuturo? Wala kasi akong ideya, e. Kaya minsan naiisip ko na hindi ako dapat nandito e, dapat siguro nasa Yuropa ako, dahil ang alam kong peynting ay nanggaling sa Yuropa. O di kaya dapat bumalik nalang ng Maynila, o di kaya huwag nalang makipag-usap sa tao tungkol sa ginagawa ko,” Fidel says, half-laughing, half nervously.

     “Alam mo, anak, me ikukuwento ako sa iyo. Alam mo, . . . may mga nagsasabi riyang mga doktor na ako raw ay si Dr. Laway. Kasi raw, laway lang daw ang panggamot ko. Ibig sabihin, kahit di ko naman nilalawayan ang mga nagpupunta sa ‘kin, ibig sabihin hanggang laway lang ako. Alam mo ang ibig sabihin no’n? Isa raw akong sinungaling. Pinagsasasabi ko raw na kaya kong gawin ‘to at ‘iyon, gayung ang totoo naman daw ay wala akong kakayahan. Ano ba ang sabi nung isang doktor na narinig ko sa radyo, palasibo lang daw ang gumagamot sa tao galing sa mga taong tulad ko.”

     “Placebo ho?”

     “Pasibo, palasibo? Ewan ko. . . . Ibig sabihin, kasinungalingan ang mga paggamot ko. Yun. Ang masasabi ko sa kanila, sa kabila ng kanilang talino, sa kabila ng bisa ng kanilang mga gamot, meron din silang mga di nagagamot. Ewan ko, ha, basta ako, ang paniniwala ko lang ay sa Diyos. Ang Diyos ang nagpapagaling sa mga di nila napapagaling. Nasaan ang kasinungalingan do’n? Kahit nga ako di ko alam kung bakit may nangyayari pag pinagdadasalan ko ang isang may nararamdaman. Pa’no ako makapagsisinungaling gayung sinasabi ko na sa tao na di ko alam pa’no nangyayari ang mga nangyayari sa kanila? Di ba? Nasaan ang kasinungalingan doon, aber? Kasinungalingan ba iyon dahil … dahil nagkaroon ng epekto ang mga dasal ko? Maaaring parating nagkakataon lamang, pero parati kong sinasabi sa tao, gagaling lamang sila sa paniniwala, hindi dahil may magic ako. Wala akong magic. Aba, kung kasinungalingan iyon, e ano ang totoo? Ang panggagamot nila sa kanilang mga clinic, iyon lang ang totoo? At doon sa mga walang nangyaring paggaling, totoo pa rin iyon? Samantala, do’n sa hindi naniwala sa dasal at basta namatay na lang, nandun din ba ang katotohanan? Hindi ko alam! Wala kong inaangking buong kaalaman! Hahaha, bahala sila. Basta ako, habang hinahanap ako ng tao, tutulong ako. Hindi ako ang lumapit sa tao at nagtayo ng klinik, ang tao ang lumapit sa akin, at sinasabi ko na dasal lang ang kaya ko, ang Diyos ang nagpapasya kung gagaling o hindi, o kung ang dasal ko ang tutulong sa kanilang gumaling.”

     “Yan po ang parati niyong sinasabi, pati ho sa mga meeting natin sa barangay association, Mang Juaning, at ako naman ay sang-ayon sa iyo. Talagang di niyo makalimutan, Mang Juaning, ha.”

     “Aba, hindi ko talaga makakalimutan iyon. Dahil ako ay hinusgahan. Hinusgahan ako nang wala namang nagpunta sa akin para kausapin ako.”

     There is a bit of silence as Mang Juaning continues to slowly massage Fidel’s back, Fidel sitting on the bamboo floor with his feet resting on a step of the bamboo porch stairs, Mang Juaning on his knees.

     “So, ang ibig niyo pong sabihin, Mang Juaning,” continues Fidel, “ang iyong epekto . . . ang epekto ng gawa niyo . . . ay nasa paningin . . . nasa paningin at paniniwala ng tao sa iyo, . . . ibig sabihin, nasa tingin nila, . . . hindi sa kaalaman nila tungkol sa mga alam mo at di mo alam.”

     “Yu-u-un. Kasi ako, anak, ako hindi ko rin alam e. Di ba? Hindi ko rin alam kung bakit isang araw nalang, may nahawakan akong isang bata na hindi ko naman alam na may sakit, aba at biglang gumaling. Dati na akong masahista, pero di ko alam na nakapanggagamot din pala ako, kung yun man ang nangyari. Ibig sabihin, sa mga tao lang yun, hindi sa akin. Di ba? At sa aking banda, ang pinakaimportante ay may naitutulong ako sa pamamagitan ng epekto ng mga dasal ko sa tao na hindi ko naman sinasabing garantisadong makapagpapagaling sa kanila, mangyari pa’y sinasabi ko pa nga sa kanila na lahat ng ito ay maaaring nagkakataon lamang, bagamat maraming mga pagkakataon ito. At sinasabi kong hindi ako ang nakakagamot sa kanila, kundi ang paniniwala nila. Iyan ang parati kong sinasabi.”

     Fidel thinks about it, silent, and then says, “Okay na po, Mang Fidel, okey na po. Medyo gumaan na ang pakiramdam ko. Hay, ako ay marami pang tatapusin! Hay buhay.” He kneels up on the bamboo porch so Mang Juaning can wipe off the coconut oil on Fidel’s back.

     “Kaya, iyon ang sinasabi ko,” says Mang Juaning, continuing to wipe off more oil from Fidel’s naked back, “ang ginagawa mo . . . maaaring bilib ang tao . . . anuman ang halagang nakita nila sa mga gawa mo. Pero ikaw, alam mo rin dapat ang tunay na halaga ng mga gawa mo sa tao. Ibig kong sabihin, sa araw-araw mong paggawa ng mga peyntings, anak, aba e, . . . basta ialay mo lang sa Diyos, hindi sa tao, . . . at hindi ka malulungkot.”

     Fidel looks at him. Then he says, standing up:

     “O sige po, Mang Juaning. Salamat po ng marami.”

     Mang Juaning too gets up from kneeling and stands on the porch.

     “O, kung kelangan mo na uli ng modelo ha, narito lang ako, dalhin mo kamera mo,” Mang Juaning says with a smile. “At sagwan! Para makapagkunwari na uli akong isang totoong mangingisda!”

     They both snicker.

     “A, sige po. Sige po, Mang Juaning. Thank you po.”

     “Basta yun ang sinabi ko sa iyo, Fidel, huwag mong kalimutan.”

     “Ano nga po uli iyon?” Fidel asks, half jokingly.

     “Ang epekto ng mga gawa mo sa tao, yun ang mahalaga, hindi yung sabi ng mga . . . ano ba iyon? Mga otoridad?”

     “Mga dalubhasa po?”

     “Iyon. At siyempre, ang paniniwala mo rin sa totoong nangyayari sa palibot mo, hindi yung galing sa kaalaman na nakuha mo sa libro lang.”

     Fidel walks away, smiling, raising his hand to gesture a goodbye.

@ @ @

Fidel now walks back toward his house. He is thinking:

     “Sa epekto, . . . at sa totoong nangyayari. Itong dalawa ang importante. Hm.”

     Fidel shakes his head.

     Fidel walks past his house and down to the other side—the eastern side—of their street in the direction of the church and municipal building. When he reaches the corner, he stops in front of a sprawling ranch-style house with two cars parked on its driveway and garage area.

     “Tao po! Good morning!” Fidel calls, pushing the gate’s doorbell button.

     “Ano po iyon?” asks the maid.

     “Ahm, nariyan po ba si Board Member?”

     “Sandali lang po.”

     The provincial board member shows up at her door. She seems ready to leave for her office although still in her slippers and with hair rollers still in her hair.

     “Uy, Fidel!” the Board Member says. “Ano, matatapos na ba ang background? Naku, marami nang naghihintay sa painting mo sa opisina ko. Do’n ko kasi isasabit yun sa isang dingding ko sa opisina. Ay, picture ko na lang pala ang kulang, ano. Si Presidente nando’n na, ano? Picture ni Governor nabigyan na ba kita? Hinihintay na rin niya, a! Hay naku, isa talagang hulog ka ng langit at dito ka nagtayo ng bahay mo sa Samar! Halika, pasok ka muna.”

@ @ @

In the living room of the Provincial Board member’s house, Fidel asks her, “hindi pa po kayo paalis?”

     “A, hindi pa. Maya-maya pa. Upo ka muna,” she says, gesturing towards the sofa. “Wala naman kaming sesyon ngayon e. Punta lang ako ng opisina, marami akong kelangang basahin from my staff. Alam mo na. So, ano, kumusta? Sana tinawagan mo na lang ako, iuutos ko lang naman na dalhin sa iyo ang mga litrato e.”

     “E, oho, yun po ang pinunta ko, yung picture ni Gov, tsaka yung sinasabi mong favorite mo. E kasi ikaw po, ayaw niyong kunan na lang kita ng bago e.”

     “Hindi, kasi nga favorite ko yun. Sa kampanya yun kinuha e, may maraming mga totoong supporters sa background. Pero hahanapin ko pa e. Hayaan mo, ipapahatid ko na lang sa inyo mamaya o bukas, ha, Fidel. Uy, halika muna, breakfast muna tayo.”

     “Huwag na po, nag-early breakfast na po ako, tsaka naghihintay po misis ko, gusto nun sabay kami mag-second breakfast e. Nga pala ho, … me itatanong ho sana ako sa inyo, e.”

     “O, sige, ano yun? Ikaw naman, sasagot ako, basta ba alam ko ang sagot e.”

     “Kasi ho ang subject po ng painting natin hindi lang po kayo, di ba, dapat napoportray din po ang politics niyo, ‘ikanga. . . . So, any ideas ho ba, sa ganung approach? Hindi po sa wala akong maisip, pero siyempre ho maganda yung galing po mismo sa inyo, baka ho makatulong.”

     “Mm,” says the Board Member. She is thinking.

     Later she says:

     “Well, siyempre sa akin, ano, uhm … gusto ko talagang background yung mga fisherfolk, di ba? Yung mga tao rito. Yung constituency. The people, ‘ika nga. Kasi, well, … kasi tao naman ang naglagay sa akin sa puwesto, di ba? So, puwede siguro gano’n, nando’n sila sa likod ko, halimbawa.”

     “Okay. Pero siyempre po, alam niyo naman po ang trademark ko, lahat po ng pinoportreyt ko nakatalikod—,”

     “Yes, yes, yes.”

     “—so, ibig niyo pong sabihin ang mga tao po ba nasa harap ng painting?”

     “Teka,” she says, “di ko masundan.”

     “Nakatalikod po kayo sa akin, lumilingon lang po kayo sa akin, di ho ba? So, sino po ako, ako ho ba ang tao sa likod niyo o ang mga tao ay nasa harap niyo? Kung nakaharap po kayo sa kanila, ibig pong sabihin nasa likod sila ng painting.”

     “Aaaaa, okay, kuha ko na. Well, sa palagay ko dapat nakaharap ako sa kanila, ang katawan ko at least, kasi parang . . . naglalakad ako patungo sa kanila. Pero siyempre, dahil lumilingon ako sa iyo, sa iyo rin ako nakaharap. Ng kaunti. Di ba?”

     They laugh.

     “Okay po, ganun po. Okay. Well, kaya ko lang naman ho naitanong lahat nun kasi . . . kasi sa palagay ko po dapat ang painting may political message din po, hindi lang po basta portrait lamang, di ho ba?” says Fidel, smiling.

     “A, of course, of course, alam ko iton. Ako pa? Pero, sabi ko nga sa iyo,” she says, “ideya ko lang iyon ha. . Nakakahiya naman sa ‘yo kung mapagkakamalan ang painting mong ito bilang bahagi ng propaganda ko.”

     She laughs, Fidel smiles.

     “Basta . . . ‘yun lang,” she says as Fidel stands up, “basta the people first and foremost, sa akin. . . . Okay?”

     Fidel nods, taking her handshake offer as he says his all right thanks again and have a good day.

@ @ @

Fidel and Joanna are in bed with the bedside lamp on. At this late hour they’re still talking. Pablo is asleep in his small bed in the master bedroom.

     “Ano ba yang si Pablo, maganda yata ilagay na yan sa kanyang kwarto, do’n na siya patulugin. Baka masanay yan dito, maging matatakutin yan later,” says Fidel.

     “Puwede rin.”

     After a pause, Fidel says:

     “Wana, nga pala, first week next month luluwas ako ng Maynila, sasama ba kayo ni Pablo?”

     “Ha? O, sige.”

     After another pause, Fidel says:

     “Nagdecide na pala ako, Joanne.”

     “Hm? Ano yon? . . . Huy, ano yon?”

     After another pause, he says:

     “Hindi na ako mapalagay, Jo. . . . Iba nang style ang gagawin ko, matapos ko lang lahat ng kinomission sa akin ng mga tao rito at iyong mga dinaan sa gallery.”

     Joanna looks at him sympathetically but couldn’t think of what to say. Then she says:

     “E, yun na ba yun? Alam mo, tulad ng parati kong sinasabi sa iyo, whatever it is na magiging desisyon mo tungkol sa painting mo, desisyon mo ‘yon. I’ll be there to support you lang.”

     She holds his hand.

     “Ang dahilan naman kung bakit sinasabi ko sa iyo ‘to, Joanne, … ay dahil merong risk dito. . . . Kung babaguhin ko ang collection ko, investment ‘yon. Ibig sabihin nun, yun ay parang, parang magsisimula uli tayo. Puwedeng tanggapin agad ng art market ko, puwede ring hindi. At kung mag-fail ako rito, kung di matatanggap ni Mrs. Lanuza o ng ibang mga galeri, kung halimbawa masyadong radikal sa kanila, o mahirap ibenta, well . . . siyempre hindi naman ako magpapaalam kay Mrs Lanuza, puwede siyang magalit sa’kin yun for not heeding her advice. Ibig sabihin, Jo, ang kinapital kong pera at, higit sa lahat, oras, puwedeng mapunta lang sa wala, . . . walang marating. . . . Of course mabebenta ko rin ang mga yon, pero maaaring matagal before they really sell. Malaking oras ang masasayang, mga apat na buwan at least, puwera pa ang paghintay ko ng booking. It could be a long stretch of time with me not earning anything, dahil pagpasok na pagpasok ko sa bagong style na ‘to, siyempre di na rin ako tatanggap ng mga commissioned works na sa lumang style ko pa. Sa bago kong style naman, hangga’t di ko pa nai-exhibit with some success, wala pang magpapagawa ng commissioned work sa akin sa style na iyon.”

     They are silent.

     “At ang risk dito, Joanne, . . .  well, may utang pa tayo sa bahay natin, sa kotse, at ang savings natin hindi pa ganun kalaki.”

     “Fidel,” says Joanna, “alam mo, kung sabihin ko sa iyo na huwag kang mag-risk at baka tayo mangutang uli, ano naman ang ni-ri-risk ko? Ang kaligayahan mo? Di na bale. Ano ang gagawin ko sa maraming pera kung di ka naman masaya? Gawin mo ang kailangan mong gawin. Andito lang ako sa tabi mo, at kung kailangan mong mag-struggle uli para sa art mo, well, let’s cross the bridge when we get there.”

     Fidel puts an arm around Joanna, then hugs her.

     “Totoo ang sabi ni Kuya. Kung gusto kong maging successful talaga, dapat sa mga bagay na hindi ako mapapagod, kahit marami akong ginagawa. Sa mga bagay na naroon ang aking . . . whatever, pulitika, anuman yun. Yung naroon ang aking giyera, alam mo? . . . Kelangan kong makita yon, Jo. At kung hindi, . . . kung hindi ay masasabi kong hindi pa rin ako nagtagumpay, sa totoo lang. Isa pa rin akong talunan. Dahil naging isang corrupt na artist.”

     Joanna reaches to kiss Fidel on the cheek.

     “Ito lang ang masasabi ko sa iyo, Fidel, ha,” Joanna almost whispers. “Narito ako sa pusisyon kung saan puwede kong sabihin na . . . isa, walang masama sa ginagawa mo ngayon, pinasasaya mo ang mga taong may nagustuhan sa mga gawa mo, mga taong may nakitang mga nakakatuwa sa mga ito. . . . O, dalawa, puwede kong sabihin sa iyo na ‘oo, Fidel, hanapin mo ang sunod mong gusto talagang ipinta, yung para rin sa iyo, para sa next phase mo.’ . . . Pero, ang sasabihin ko sa iyo ay hindi alinman dito sa dalawa. Ang sasabihin ko sa iyo ay ito. Naniniwala ako sa dalawang direksiyon na ‘to, Fidel. Na puwede mong makita ang iyong pulitika sa sarili mo o di kaya sa pulitika ng iba. Kaya, Fidel, hindi ako makapagbibigay sa iyo ng payo e. Nasa iyo lang talaga ang desisyon. At huwag mo kaming isipin, ha? Dahil ako, ako ay tutulong sa iyo sa lahat ng choices mo, Fidel. . . . Oo nga, nakikita kong naniniwala ka sa Kuya Federico, at iyon din ay dahil nakikita niya na hindi ka masaya sa ginagawa mo ngayon. Gusto niyang makatulong sa iyo. Ako rin, Fidel. Pero hindi ako ang makapagbibigay sa iyo ng payo kung saan ka dapat babaling, okay? Ang masasabi ko sa iyo, at ito ay ilang beses kong sasabihin sa ‘yo nang paulit-ulit, . . . saan ka man paroroon, kasama mo ako, ‘Del. At hinding-hindi kita puwedeng sisihin. Alam mo, to be redundant about it, sa tingin ko ngayon, alinman ang piliin mo, may sugal pa rin e. Kung di mo gawin ang bago mong iniisip, nakataya ang happiness mo. Fidel, nandito na tayo sa casino ng buhay. . . . Okay?”

     She hugs him. They hug for an entire 15 seconds.

     “Salamat, Jo.”

     After a pause, Joanna says:

     “Alam mo ang maganda? Puntahan mo ang mga kaibigan mo sa Tacloban, ang mga kapwa mo pintor sa lungsod na matagal mo nang nakabarkada. Tanungin mo sila, ang opinyon nila tungkol diyan. Of course, makakarinig ka ng iba’t-ibang opinyon, pero sa bandang huli, makakabuo ka ng sarili mong opinyon tungkol dito, sa hinahanap mong . . . pulitika whatever sa painting mo. Sa iyong art, Fidel. I think makakatulong sila sa iyo.”

     “Silang lahat bilib sa akin. Naiinggit sila sa akin. Sa success ko, sa opportunities na dumating sa akin. Si Fidel na noon ay nangungutang lang ng oil paint sa kanila, ngayon namimigay na. ‘Pero tingnan mo siya,’ sasabihin nila ngayon, ‘parang siya pa ngayon ang naghahanap ng advice sa atin kung ano ang kelangang hitsura ng art niya para sa kanyang next phase.’ Ang galing daw ng art ko, sabi nila, ang galing daw ng sense ko sa kulay, bagay na bagay daw sa mga bahay ng mga mayayaman sa Luzon at Cebu. Pero, uy, ‘nasaan,’ tanong niya ngayon, ‘nasaan ang pulitika sa mga gawa ko? Dahil tila wala, iyan ang sinasabi niya ngayon! Wala raw siyang makita!’”

     “Fidel, alam mong nariyan lang iyan. Makikita mo rin yan. Sabi nga ng Marxist critics, di ba, may pulitika sa lahat ng bagay. . . .”

     She kisses Fidel.

     “Sige. Thank you, ha. . . . Halika na nga, matulog na tayo.”

     She reaches to kiss him again. They kiss, then they sleep, Fidel turning toward the wall, Joanna turning toward Fidel with an arm around him.

1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15