Showing posts with label 02 Fidel's March (novel 2009-2010). Show all posts
Showing posts with label 02 Fidel's March (novel 2009-2010). Show all posts

Tuesday, August 17, 2010

Fidel's March: A Screenplay of a Novel (Chapter 15, Final Chapter)



MARCH 5, 2010, late morning. Fidel is in his studio gathering six of his works in progress. He throws them out of his studio, down from his studio balcony to the garden ground below.
     Some people at the Vicente Apostol wake are troubled by the sounds they’re hearing from the back of the house. Joanna runs toward Fidel’s studio.

@ @ @

One at a time, Fidel burns his orange portraits in progress at the edge of his backyard garden, by the corner of the yard between the western fence and the back southern fence, specifically in the concrete pond that is now without water and where what used to be Pablo’s rock tomb is now a broken island of medium-size pebbles and cement fragments.
     Joanna sits on a chair on her husband’s studio balcony, watching her husband, her face expressionless. Two visitors at the wake are now by the doorway to the balcony, standing behind Joanna, also with expressionless faces. One of the visitors is Board Member Atty. Sevilla. They all look at Fidel busy burning his new paintings one by one; he is busy at this destruction absent any expression on his face. The air smells of burnt acrylic paint and burning canvas, the smoke going in the direction of the trees behind the fences. Despite this seeming outburst, Fidel is careful not to allow the fire to get high and dry the tree leaves.

@ @ @

On a Manila TV channel a newscaster reads this news:
     “At sa larangan ng sining, mga second copies ng limang pelikula ng yumaong batikang direktor na si Vicente Apostol ang ipinadala sa Pilipinas ng isang French company na may-ari ng rights sa nasabing mga pelikula. Ang mga pelikula ay ipinadala sa Philippine government, partikular sa pangulo ng Cultural Center of the Philippines. Maaalala na ang apat sa mga pelikulang ito ni Vicente Apostol ay ipinagbawal ang pagpapalabas sa loob ng bansa ng dating Presidente Marcos, at ang isa naman sa panahon ni Presidente Corazon Aquino, dahilan kung bakit ang rights for international distribution ng mga ito ay binili ng isang French producer para maalagaan ang kaligtasan ng mga pelikula. Ang mga ipinadalang pelikula sa Pilipinas ng French producer ay mga kopya lamang mula sa orihinal o master copy ng mga ito. Ibinigay din ng French producer sa Cultural Center of the Philippines ang rights for distribution ng mga pelikula sa loob ng Pilipinas.
     “Ang labi ng yumaong si Vicente Apostol ay ngayo’y nakaburol sa bahay ng kanyang anak, ang short films director na si Joanna Apostol Roxas, sa Soria, Samar.”

@ @ @

March 7, 2010. Vicente’s body is reduced to ashes at a Tacloban crematorium. Later, Fidel leads Joanna to their car.

@ @ @

On the road, Joanna asks Fidel: “sa’n tayo punta?”
     “Ayoko munang umuwi. Gusto ko lang munang maglibot. Okay lang sa ‘yo?”
     Joanna leans back on her seat, saying, “Sure.”
     They arrive at the Leyte Landing Memorial Park. They walk toward the ocean side of the park, passing the statues of Gen. Douglas MacArthur’s landing team. They are both looking out to sea.
     “Kung narito si Pablo, magtatatakbo yun, diyan sa grass lawn,” whispers Joanna as she looks back at the grassy part of the park.
     “Shh,” says Fidel, putting an arm around her.
     They are silent for a while.
     Still looking out to sea, Fidel asks, behind the statues of MacArthur and his team, “Ano ba ‘tong mga dumating sa buhay natin, Joanna? Ang mga gusto ko noong makamit ay nawala na bigla ang pagiging abot-kamay, . . . nawala rin sa atin ang mga tao’t bagay na mayroon tayo, . . . ngayon naman ang isang bagay na nawala na sa iyo ngunit nagbalik, binawi uli, at binawi na nang tuluyan.”
     She hugs him tight. Joanna’s eyes start to water while in this embrace. Fidel narrows his eyes toward the waves of the Pacific Ocean.
     After sitting on the dike, they stand and climb up back to the front of the pond where the statues of the team of MacArthur and President OsmeƱa are standing. They sit on the pebbly concrete seat that goes around the pond, their backs to the statues. They watch the walkway to the park from there. After a minute, suddenly Fidel gets up. Joanna sadly looks at him.
     “Sandali lang, ha,” Fidel says. “Dito ka lang, may kukunin lang ako sa kotse.”
     He runs.
     When he gets back he has in his hands a large sketch pad, a box of pastels, and a camera.
     Fidel starts to draw a bunch of fish, fish that appear to be in large metal basins. When he finishes his drawing he asks Joanna to remove her shoes and get into the pond to stand in front of MacArthur’s statue with the drawing. He takes a picture of the drawing and Joanna and MacArthur. He draws a fishing trawler. He takes a picture of it with Joanna holding it, standing in front of MacArthur’s team this time, not in the pond this time to avoid the whistle of a park security man who has appeared from somewhere. He draws a bomb explosion. Takes a picture of that with Joanna. Draws dynamites. Takes a picture. Draws a large mosquito. Takes the picture with a now-crying Joanna. And so on and so forth.
     His memory rewinds to what Joanna said that night of the wake, that night before she cried in front of the lawyer: “Ganun nga ang pulitika ng tao, hindi lang sa mga bagay na gusto niyang makamit, nasa mga bagay din na ayaw niyang mawala, kahit pa ang mga bagay na mga alaala na lamang.”

@ @ @

March 9. In the Roxases’ living room, Joanna kneels in front of the house altar with a new holy-family-in-one figurine, a broken similar figurine, seemingly more expensive, lying near it with a headless Saint Joseph. Joanna prays the rosary. It is about 10:00 a.m. according to the grandfather clock.
     Fidel is on a bamboo scaffolding in front of their Soria house, painting the front walls with pictures of fishes in metal basins. Also a large drawing of dynamites, enclosed in a red circle but without a diagonal red stripe. Some dynamites are in blue circles. Some in orange circles. He is painting using enamels in cans. People are gathered outside watching Fidel.
     One of those watching is Mang Juaning, the manghihilot. He calls out to Fidel: “Fidel, kelangan mo ba ng tulong diyan?”
     Fidel looks down at Mang Juaning.
     “Salamat ho, Mang Juaning, kaya ko na ho ‘to,” says Fidel.
     One of those who had been saying bad things about Fidel from the banana-cue stall is also there. He extracts phlegm from his throat and spits it out, and then calls toward Fidel:
     “Kuya Fidel, baka ho gusto niyo ng tulong ko riyan, marunong ho akong maghalo ng ganyang pintura, pintor ho ako ng bahay.”
      Fidel looks at him.

@ @ @

April. The front of the house is done, filled with drawings of fishes and dynamites in circles. Across the house, Fidel and his new assistant, the phlegm-spitter, are at work on another stall beside the existing banana-cue stall. The new one has words on it that tells us that fish balls are going to be sold from it, and Fidel and his assistant are painting funny fishes in bowls that look like basketballs split in half. The stall is called “Gary’s Fish Balls.”
     Soon, crowds of community people would be posing in front of the Roxas house, taking pictures. Joanna also happily takes a picture of the house front, and then the front of the fish balls stall, and then many other parts of the town where Fidel had painted pictures of fishes in basins, along with pictures of dynamites, each inside a red or blue or purple or orange circle with no diagonal stripe.

@ @ @

At the San Juanico Bridge, metal plates displaying Fidel’s fishes in basins and no-to-blast-fishing logos are seen tightly tied to the bridge’s rails every 100 meters. Fidel had a hard time getting the permit for this, but he had the backing of the governor.
     The Roxases’ Toyota Corolla drives by the railings, with Joanna shooting the paintings on metal with her digital video camera.
     Fade out.

@ @ @

Fade in.
     The Roxases arrive at an old house in Tacloban. On the gate, welded iron letters fancily spell the words “Apostol Residence,” but in an art-deco fashion instead of in the usual script. A caretaker lady and her daughter come down from the house.
     “Ma’am,” the caretaker says, “maglilipat na po ba tayo?”
     “Manang,” Joanna says, using that Filipino honorific, the feminine of Manong, smiling there, holding the caretaker’s arm when the latter reached her, “kumusta? Alam mo, napag-isip-isip ko kasi, hindi na lang kami lilipat dito, do’n na lang kami sa Soria. Kaya pasensiya na at nag-impake pa kayo, ha.”
     “A, wala ho iyon, ma’am.”
     “Alam mo kasi,” Joanna continues, as if to further explain, “napag-isip-isip ko, hindi naman importante kung saan tayo nakatira, Manang, e. Importante lang alam natin ang mga lugar na malapit sa puso natin, di ba? . . . saan man tayo naroon, o saan man tayo naligaw. Alam mo kasi, Manang, ngayon ko lang naisip, e, . . . ang buhay kasi ng tao . . . totoo, hindi naman dapat puro paghahanap lang ng mga bagong bagay, di ba? May saysay din ang . . . ang tumingin ka sa luma at nakaraan. Ngunit hindi para manatili ka roon kundi . . . kundi para maipasok mo sa isip mo ang mga mahahalaga rito para sa mga nagaganap sa kasalukuyan. Pero, siyempre, kung may mga wala nang halaga o saysay ngayon, importante lang na aware tayo na baka magkakaroon sila ng bagong halaga o saysay sa mga darating na panahon, maging ang bagong pagpapahalagang ito ay magiging importante man o pangdekorasyon lamang.”
     “Totoo po yan, ma’am,” the lady had been saying. “Kung saan ba ang makabubuti, e. At kung saan ka komportable, ganun.”
     Joanna doesn’t know if Manang understood what she’d been saying. She realizes she had been rambling. She lets go of her arm and says:
     “Sige, pasensiya ka na, ha. Talagang gusto kong sabihin sa iyo nang personal, para di ka magalit sa akin at nagbago ako ng isip.”
     “Naku naman, ma’am, bakit ako magagalit sa iyo? Ang bait-bait niyo nga po e. Napakapangit po ng ugali ng taong magagalit sa iyo, ma’am,” Manang says, laughing after.
     “O sige po, salamat ha, mag-go-grocery pa kami, e,” says Joanna, also laughing a bit, but as she walks to the car adds, “Kumusta naman ang mga anak mo?”
     “A, okey naman po.”
     Fidel waves goodbye to Manang from the car.

@ @ @

Sunset. Now Fidel is taking a picture of real fishermen walking around Tacloban near the Apostol house, carrying candles and pictures of fish in galvanized tubs. One placard reads, “Salamat sa paglaban mo sa interes naming mga mangingisda, direk Vicente Apostol!” Now they’re sitting in front of the Apostol residence in a sort of belated vigil, with Joanna looking down from one of the house’s windows, the house caretaker beside her, both waving to the people at this rally.

@ @ @

Now Joanna is moving around a mini-mausoleum (with angel sculptures) being built for Pablo in the Roxases’ backyard garden. She is shooting the men working on the mausoleum with her camcorder. Later, a fishmonger carrying two pails of fish hanging from opposite ends of a pole that run across one of his shoulders enters the open gate and goes straight to the backyard, comes into the garden asking the men there if they want to buy fresh fish for grilling. A couple of the men look inside the pails. Joanna stops shooting and looks at the fish herself, thereafter calls to Fidel to hand her a basin.

@ @ @

July 4. It’s a date that previously commemorated the Philippines’ independence from the United States in 1946, but was turned into a “Republic Day” in 1962 by President Diosdado Macapagal. The current “Independence Day” now falls on June 12, the date in 1898 the murderer, dictator and collaborationist Emilio Aguinaldo signed, along with a retired American artillery officer, the Filipino nation’s independence from Spain.
     The Cultural Center of the Philippines shimmers in the night. Inside one of the center’s bigger galleries, a crowd is applauding. Fidel’s photographs of his fish installations and Joanna’s videos are on exhibit, and copies of a book containing the photographs titled Fishing Towns: Installations & Photographs by Fidel Roxas and DVDs titled Pablo’s Fishes by Joanna Apostol-Roxas are all displayed on a table, obviously for sale.
     From a platform, Fidel is speaking to the gathered crowd. He says:
     “Mga kababayan, alam po natin na tatatlo ang technical stages sa pagbuo ng isang painting. Naroon ang paghanda ng canvas para sa gagawing painting, kung saan papahiran natin ang canvas ng latex paint o ng gesso. Pagkatapos naroon ang painting proper, ang simula ng pagpinta hanggang matapos ang pinipinta, kung saan gamit ang oil paint o acrylic o anuman. Tapos, kung oil ang ginamit mo, pagkaraan ng isang taon na paghihintay, naroon na ang ating paglagay ng varnish sa ibabaw ng painting, at least para sa mga gustong nilalagyan ng varnish ang kanilang oil paintings, at dito sa stage na ito masasabi natin na tunay na ngang tapos ang painting dahil tuyong-tuyo na. Subalit, ladies and gentlemen, merong mga lebel ng paggawa ng painting na wala sa mga physical layers ng pintura at varnish, na wala sa mga nakikita sa canvas, na wala sa mga nakikita sa painting. Ito po ang mga lebel na minithi kong ipakita sa mga bago kong gawa, sa mga instalasyon at larawan na kinunan ng kamera ng iyong lingkod at ng filmmaker kong maybahay . . . mga larawan na minadali naman naming prinoduce bilang framed photographs at para sa isang libro at video CD upang maging available sa arts festival na ito.
     “Noong nakaraang Marso po, nakita ko ang matagal ko nang hinahanap na pulitika sa aking ginagalawang sining, ang sining ng painting. Maaaring hindi ito ang pulitika ng sining na nakikita ng iba sa atin sa ating mga sariling sining, ng mga kapwa ko artists, ibig kong sabihin, subalit ito po ang set of politics na tila dinala sa akin ng mga bagong pangyayari—mga pangyayaring kasama na po ang pagkamatay ng aking tatlong-taong gulang na anak na si Pablo, ang pagkamatay ng aking father-in-law, ang kilalang direktor na si Vicente Apostol, at ang mga matagal nang nasimulang mga pagtatanong sa aking pagkatao ng aking kapatid na si Architect Federico Roxas noong Marso rin two years ago, mga tanong tungkol sa relasyon ko sa aking mga obra. . . . Wala po akong regrets sa aking mga dinaanan at iniwanang mga istilo, mga istilong maaari kong balikan sa mga darating na taon kung magiging makabuluhan uli ang mga ito sa akin. Subalit, ngayong taon, sa aking palagay, napapanahon na po na tahakin ko ang isang bagong lipi ng mga pagbabago sa aking sining, tanggapin man ito ng merkado o hindi. Dito niyo po makikita ang totoong ‘ako’ sa kasalukuyan. Of course, ang mga obra ko noong mga nakaraang taon ay may totoong ‘ako’ rin naman, huwag po kayong mag-alala, mga dati kong collectors. Ngunit ang mga bagong pagbabago na i-a-apply ko mula ngayon sa aking sining ay nagmumula sa aking paniniwala na mayroong phases sa buhay ng isang tao. Kaya may Blue Period, ikanga, may Orange Period, at may kung anu-anong period. Hindi ko po maipaliliwanag nang husto ang mga gawa ko ngayon; hahayaan ko na lang pong pumasok ang mga kritiko sa ating bansa sa mga mental spaces sa aking mga obra kung saan ako ay tahimik, dahil mahirap naman kung aagawan ko pa sila ng trabaho, di po ba? . . . Dito ko na po ilalagay ang period sa aking speech, kaya po, maraming-maraming salamat.”
     There is laughter and wide and loud applause among the cocktail crowd in the big gallery.

@ @ @

Fidel and Joanna are in their not-so-expensive hotel room in Manila. Fidel calls for a bottle of wine from room service through the room’s phone.
     After tipping the room service man, Fidel and Joanna turn off the TV and go over to their hotel room balcony with the wine.
     They are obviously not very happy. Joanna says:
     “Nami-miss ko si Pablo. Sana kasama natin siya rito.”
     Joanna puts her head on Fidel’s shoulder. Fidel sighs. He puts an arm around Joanna, and they listen to the sounds of the city. Gradually bit of tears well in Fidel’s eyes. Joanna looks up at him, at his eyes, and bits of tears begin to well in her own. They watch together the light-polluted night sky of the city.

@ @ @

Fidel and Joanna get ready for bed inside their not-so-expensive hotel room. Only then does Fidel notice that one of the very-small paintings on one side of the room, of three people looking over their shoulders and walking toward a far sea, is a reproduction of one of his works.
     He approaches the painting, saying, “Tingnan mo nga naman ang pagkakataon. Sa lahat ba naman ng hotel rooms na ibibigay sa atin ng CCP, ito pang me ganito. Reproduction pa.”
     Fidel and Joanna laugh sadly.
     “Public art na ba?” Joanna says.
     “Yeah,” says Fidel, chuckling. “Tila pinapahiwatig na kelangang lingunin na natin ang lahat ng mga lumipas habang tuloy ang pag-iibayo ng ating mga panaginip para sa hinaharap, mga panaginip na ating tatahakin hanggang sa ating sariling kamatayan. . . . So, ito na ba iyon, Joanna? Ang pagtatapos ng ating mga pangamba tungkol sa kung ano pa ang maaaring mawala sa atin?”
     “Wala nang masama na dapat dumating pa, Fidel. Natapos na ang malagim na mga pagbabago,” says Joanna in reply.
     Fidel goes to her, clutching her head. “Patawarin mo ako, ha.”
     Joanna embraces him while wearing a soft smile.

@ @ @

A stewardess announces that the couple’s plane is getting ready to land on Tacloban’s airport runway.
     Soon they’re at the airport terminal, later exiting toward a group of men offering taxi service with their jeepneys or AUVs. The couple passes this group and sees Federico who leads them to their car, the Roxases’ Toyota Corolla. Federico is wearing a T-shirt with Fidel’s fish design on it.
     Two young men at the airport recognize a now-popular Fidel (“pare, si Fidel Roxas yun o”; “yun ba yun?”).
     “Salamat kuya, ha,” Fidel says.
     Federico says, laughing, “Wala yun, ano ka ba? I-drop niyo lang ako doon sa coffeeshop na iyon sa bahay natin.”
     Soon they are on the road, a billboard on the side of the road displaying Fidel’s fish-and-dynamites art, with the words “Nasa iyong mga kamay / ang kinabukasan nating lahat” above the drawings. Some houses they pass have also put up fishes-and-dynamites stickers with those words.
     “Uy, nga pala,” Federico says, “kelangan ko nang magpunta uli ng Thailand. Tapos na ang mahaba kong bakasyon. My congratulations sa inyo ha, and, of course, . . . my prayers for Pablo’s and your Papa’s soul, Joanna, nagpamisa ako kanina.”
     “Kuya,” Joanna says, “itong bago naming art, ito ang monument natin ke Pablo. Maraming salamat sa iyo sa tulong mo, kuya. Binuo natin ito, tayong tatlo. . . . Ngunit kailangan pa bang mangyari ang lahat ng nangyari para makita namin ang aming mga tunay na sarili sa kasalukuyan? (Joanna almost begins to cry, but stops) Para makita ang mga bagay na makapagpapasaya sa amin, kapalit ng batang nagpasaya sa amin?” (Silent tears finally come)
     Fidel ignores his wife’s silent crying. “Maraming salamat, kuya,” he says.
     Federico doesn’t know what to say, except “walang anuman. Wala iyon. Actually, ako man may malaking napulot na aral mula sa inyong dalawa. . . . Nabago na rin ang political-art perspectives ko ng . . . ng lahat ng nangyari, guys. Naging modernist ang post-modernism ko, my bad. Para akong Marxist na may dalang maraming sagot na nakalimot nang magtanong ng kanyang maraming tanong, lalo na yaong mga tanong tungkol sa sarili.”
     There is momentary silence.
     “Sana nandito ka uli next year,” Fidel says, breaking the silence.
“Of course, of course. Una ko kayong pupuntahan.”

@ @ @

Fidel and Joanna are now alone in their car, cruising along on San Juanico Bridge.
     The car CD player plays Yano’s freedom song “Naroon” as Joanna adjusts her seat to lie down and look at the empty backseat.
     When their car exits the bridge, a sign that points “To Soria” has Fidel’s fish-and-dynamites art on or above it.
     Another Yano song is playing on the car deck when they arrive on their street, passing by the dental clinic now sporting a billboard sign bearing the name of the clinic and a large drawing of a cartoonish boy with Fidel’s shiny fish art for teeth.

@ @ @

Joanna plays “Naroon” again on the CD player in the Roxas house’s living area where Sienna appears and hugs Joanna and bows toward Fidel. Fidel is carrying a rolled poster. So Sienna is back in the Roxases’ house.
     “Ma’am, kuya. Kumusta po kayo, ma’am?” says Sienna.
     “Okay naman, Sienna. Okay lang kami. Salamat.”
     “Ma’am, sir, ito po yung diniliver na mga kahoy na isda, order nyo raw. Ito po, totoo po ang mga banyera. At tulad nang sabi mo sa phone, ma’am, ilagay ko sa isang banyera ang lahat ng toy car ni Pablo,” she says, smiling at the smiling couple.
     “Ang ganda,” says Joanna, as Fidel examines the metal drum basins.
     “O, Sienna, pag-uwi mo mamaya dalhin mo rin ‘to. Para sa bahay niyo,” Fidel finally says, handing Sienna the poster.

@ @ @

Sienna goes to her family's small house in Soria. She puts up the poster of Fidel’s fish-and-dynamites art on a wall in the house beside the posters of Filipino actors and actresses and a large photo of Pablo. The poster, too, had the words “Nasa iyong mga kamay din ang kinabukasan nating lahat” at the picture’s top.

@ @ @

If this was a movie, we might here imagine a fade to a black screen from where we can fade back in again.

@ @ @

“Hindi na mga ilaw o props o actors ang inaayos kundi mga damo at bulaklak.”
     Vicente laughs, but also with a certain melancholy, as he walks around Joanna and Sienna among the flowers in their front garden one morning.
     “Pero walang nasayang,” he says to his 17-year-old camera-girl’s camera as he approaches the Roxases’ front stairs.
     “Naabot din o nakita rin ni Fidel at ni Joanna ang totoong pulitika sa kanilang mga ginagawa araw-araw. Kasi nga naman, hindi porke pulitikal kang tao tulad ni Federico ay may pulitika ka na. Iba ang pagkakaroon ng pulitika sa pagiging tunay na pulitikal. Sino ba ang polity kundi ang tao? Ang pagkamulat mo sa relasyon mo sa tao, magmumula roon ang kalayaan mong magbuo ng tunay mong pulitika, kung saan makapipili ka kung sa nabuo mong pulitikang ito ang tao ay kasama o hindi kasama.”

@ @ @

Joanna, not the 17-year-old camera-girl, calls, “is that a shot? Is that a wrap na?” toward a cameraman behind whom stands a woman holding a boom mike pole.
     Fidel, in front of the Roxases’ gate, wearing the same bloodied clothes Vicente was wearing on that day he died, gets up from the ground, saying, “That’s a wrap.”
     People by the banana-cue stall applaud, but with no one excessively joyous, even as two kids mimic Fidel with “datsarap”, “datsarap”. This is not your perfect ending, after all, as neither Joanne nor Fidel would wear a smile during this scene. Our story could here either very slowly fade to black or slowly zoom out to a drone shot of Soria, where the sound mixer could place Lucio San Pedro’s “Sa Ugoy ng Duyan” on the sound strip here, . . . on toward the credits where Yano’s “Naroon” may be played again.



— TAPOS —






1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15





Friday, July 30, 2010

Fidel's March: A Screenplay of a Novel (Chapter 14)



THEY ARE in a newly-restored, renovated house—in a beach-side village at the edge of Tacloban—done Federico Roxas-style, which means simple restorations sprinkled with a few modernist renovations of parts that have through time proven themselves to be impractical or illogical parts of the old structure. The final product would look absolutely postmodern, but only with subtle humor.
     After the male caretaker opens the front door to that part of the house above the coffeehouse renting the lower part of it, Federico tells Joanna, “Joanna, excuse me muna ha, me ipapakita lang ako ke Fidel dito sa taas. Tapos ikaw naman. Magkape ka muna riyan, okay?”
     So Joanna goes inside a receiving area, a room adjoining the renting coffeeshop’s main area. But instead of going inside the coffeehouse, Joanna sits on an old 1950s sofa in this waiting area, while Federico leads his still sulky brother by the elbow upstairs.
     Once upstairs, Fidel whispers a quiet “wow,” surprised and awed by what he sees. “Super-ganda nito kuya, a. Parang bahay mayaman na ‘to a,” he says, adding, “hindi ito ang bahay na kinalakihan ko.” He is now laughing a bit at last.
     “Wala akong binago halos, Fidel, in terms of the design, pinalitan ko lang o ni-revitalize ang ilang lumang kamoy. Siguro sa me kailangan idagdag, mga art deco na ilaw dito, mga polyurethane varnishing do’n. Tulad halos nung ginawa ko sa bahay mo two years ago, remember?—wala akong binago sa old parts, ni-restore ko lang ang lumang disenyo. Tinaasan ang bubong, yun lang ang renovation dito. Me konting renovation din sa baba, oo, pero mostly restoration pa rin. Hindi ko puwedeng baguhin nang todo kasi dito tayo lumaki e, di ba? Lahat ng lumang bahay sa Pilipinas me mga tulad natin na lumaki roon, at sa tingin ko lahat ay ayaw na may nakikita silang nabago nang todo kahit sa kanilang mga renovated na bahay. Ganun din ako. Ayokong makalimutan natin ang buhay natin noon, ang lahat ng magaganda at pangit na alaala, I’m sure you can sympathize.” He raises a finger and points to the main object of Fidel’s gaze. “Itong parte ng bahay, ito lang ang may binago ako nang todo rito.”
     Federico goes to a large curtain, with what looks like sunlight behind it, and pulls it down to reveal a newly-polished closed faux-capiz-shell-paned large window that looks more like a large door. As it turns out, it is a door.
     “Yung mga muntins nito, ka-va-varnish lang namin kahapon nang hapon, pagkarating ko.”
     Fidel is amazed, momentarily forgetting himself.
     “Walang bintana rito dati, kuya,” he says, beaming with a smile.
     “Nabubulok na kasi ang kahoy sa dingding dito, Fidel, nauulanan na kasi nang ilang dekada, naaalala mo? Buti nga hindi inanay e. Papalitan ko lang sana ng bagong dingding, e. Pero nung inalis ko ang dingding bago ako umalis for Thailand, . . . nakita ko itong view. Sorry nga pala hindi na ako nakapunta sa inyo no’n para magpaalam.”
     Federico opens the window-door to a beautiful terrace stretching beyond the house’s eaves. It had wrought-iron railings, and the terrace overlooked a Tacloban seaside slum.
     “So, yun, dinagdag ko na ‘tong terrace,” Federico goes on, with Fidel speechless toward everything he is seeing for the first time. “Ginawa ng contractor habang wala ako rito, pero pinadadalhan niya ako ng photos ng progress.”
     “Ang ganda, kuya,” says Fidel, in a whisper again, ceaselessly open-mouthed.
     “Maupo tayo rito, Fidel,” says Federico, dragging two antique wrought-iron-backed chairs to the center of the room so they could sit looking at this window-door and the open terrace behind it and the Tacloban slum beyond.
     “Nung inalis ko ang dingding, ito ang view na nakita ko. So, . . . what am I saying? Well, . . . narito sa maganda at pangit sa view na ‘to ang aking pulitika, Fidel.”
     Fidel looks at him, but soon smiles, shaking his head once, still quite awed, though confused by his brother’s point.
     “Mukhang ang mahal ng terrace, di ba?” says Federico. “Alam mo, sa pulitika ng ibang arkitekto, ipasasara ‘to, para di makita ang bahay ng mga mahihirap sa slum na ‘yan at para di makita ang nakaka-depress daw na sunset na iyan. Pero hindi ako ganun. Sa slum na ‘to nakatira ang mga kalaro natin noon na minsan ay binibisita natin, hanggang ngayon, di ba? Gusto ba natin silang kalimutan? Sabihin mo na na puno ako ng clichĆ©, pero yun din ang dapat tinatanong ng lahat ng bahay Pilipino, di ba? Narito, Fidel. Narito sa dating dingding na ito, sa ating silid-laruan at tulugan noon, . . .  narito ang pulitika ng bahay na ‘to ngayon, Fidel. Sabi ng ibang arkitekto, ang buhay daw ng bahay . . . ay nasa hitsura nito sa labas at hitsura nito sa loob. Ang sasabihin ko sa kanila ay ito: ang buhay ng bahay ay nasa mga bintana nito. Saan nilagay ang mga ito, saan hindi? Aling mga bintana ang nakabukas, alin ang parating tinatabunan ng kurtina? Fidel, ano ang bahay kung walang bintana? Ano ang buhay kung walang pulitikang nanggagaling sa kaalaman mo tungkol sa kung aling mga bintana ng iyong pag-iisip ang nakabukas, at alin ang nakasara? Ang bintana ang pulitika ng bahay, di ba? Yun ang sasabihin ko sa kanila. . . . May isang bahay akong alam na may pulitikang ayaw makialam sa nangyayari sa labas. Actually, maraming bahay ang ganun, kahit mga bahay-mahirap. Minsan nga pag nasa mga ganung bahay ako, naaalala ko ang mga painting galleries, na karamihan ay sarado, halos walang mga bintana, at lahat ng paintings ay iniilawan lamang ng mga exaggerated na ilaw. . . .”
     Fidel is speechless with a smile, still a bit of a sad smile but a smile nonetheless, very, very quiet and not interested in replying. And puzzled still by his brother’s words in his usual lecturer’s language.
     “Anyway, . . . actually, . . . actually dinala kita rito para ma-divert ang atensyon mo sa ibang mga bagay. Pero . . . ano man ang gagawin mo sa art mo from this point on, Fidel,” says Federico, “pakialay sa inaanak ko. . . . Ke Pablo Picasso Apostol Roxas.”
     Federico shakes his head once, tears welling a bit in his eyes again, but he quickly wipes his nose, musing at a picture on the wall, then says, “Alam mo, Fidel, ako wala pang asawa, wala pang anak. Pag ako nagkaanak, bro, yun din ang ipapangalan ko sa kanya kung lalaki. Pablo. Dahil . . . dahil nagsisisi ako sa mga pinayo ko sa iyo noon, Fidel.”
     Federico wipes his eyes with a handkerchief.
     Fidel protests, saying, “No, no, no, kuya, . . . ano ka ba?” He stands up. “Wala kang kasalanan, kuya. Sabi mo nga, ialay natin ang mga gagawin natin mula ngayon ke Pablo. At alam mo? Alam mo, tama ka. Dahil sa tingin ko, at ngayon ko lang naisip ito ha, . . . baka nga namatay si Pablo para sa art ko. (He pauses, cries again) Para bang . . . dahil may kailangan akong makita. at kailangan pang mamatay siya para makita ko yun. Namatay siya para sa akin, kuya. Hindi para sa iyo, o sa bayan, o sa Diyos, kundi para sa akin, kuya, sa akin! Pinatay siya ng Diyos para mapansin ko siya. . . . Dahil ang alaala niya ang magdadala sa akin sa mga bagay na kailangan kong makita, na hindi ko nakita noon.”
     Fidel sits, exhausted. He adds, whispering, “ako, kasama ng isang lamok na may dengue, ang pumatay sa kanya.” He sniffles.
     “Pero, Fidel, look,” says Federico, “hanggang ngayon ay may paniniwala pa rin naman ako sa isang bahagi ng pulitika ko, Fidel. Ngunit nagkamali ako sa area ng praktikalidad nito. At pinasa ko ang pagkakamaling ito sa ‘yo. So, baka pareho nga lang tayo, parehong dapat sisihin. . . . So, anyway, . . . narito tayo ngayon, at ano itong pinapakita ko sa iyo rito, at bakit kita dinala rito ngayon, maliban sa hangad kong i-distract kita pansamantala sa pagluluksa mo? Ito! Ito ang pulitika ko na di ko kinahihiya at di ko pinagsisisihan! . . . At ang payo ko sa iyo, . . . ikaw rin, Fidel. Ikaw rin sana ay dapat may pulitika sa art mo na tulad ng sa akin, mayabang man ito pakinggan! Ang ibig kong sabihin, pulitika na hindi nakapako sa nakaraan o sa teksto ng mga utopia kundi pulitika na ang-e-evolve, ikanga. So, okay. Ano ang nangyari? . . . Oo, inisip ko, bakit ba tayo nag-e-aircon sa mga bahay natin gayung masarap ang hangin sa probinsiya, kahit ba paminsan-minsan ay nahahaluan na ito ng amoy ng mga diesel fumes mula sa mga jeepney at gasoline fumes mula mga tricycle na dumadaan, o ng amoy ng tae ng aso na di maisipang disiplinahin ng ating mga lokal na pamahalaan? Naging makaluma ako masyado, naging konserbatibong uri ng postmodernist kuno (he scoffs), maka-masa o maka-tao o maka-bansa ang hangarin ngunit hindi naisip ang mga detalye ng pagbabago ng panahon. Naisip ko lang ang abstraktong pagbabago. Ang pagbabago na dala ng modernism, ang rebolusyon na dala ng postmodernism. Pero ang mga detalye! . . . hindi na nga ako nanonood ng news e, pa’no ko ba maiisip ang significant increase ng dengue outbreaks nitong 2000s na ngayon ko lang nalaman mula sa iyo on our way here? . . . Hindi ko naisip ang laganap nang mga lamok na may dengue, Fidel. Ako, Fidel! Ako! Isang tanyag na arkitekto na kung saan-saang conference nagpupunta, alagad daw ng sining, ako ang pumatay sa sarili kong . . . sa sarili kong pamangkin at inaanak, dahil ang pulitika ng art ko ay naging mali! At pinasa ko kamaliang ito sa pamamagitan ng mapilit kong mga payo! . . . Para akong makamasang nobelista na . . . na nagbebenta ng mga libro ko sa bookstores ng middle class! Gaya ng sabi ko kanina, ang pulitika ng isang bahay ay nasa mga bintana nito, di ba? Ngunit ang pulitika ng isang bintana . . . ang pulitika ng isang bintanang walang screen ay ano? Isa siyang estupidong pulitika!!!”
     Federico sits, looking out the window with sad eyebrows. Fidel, realizing how deeply his brother has now also blamed himself for Pablo’s death, feels he ought to respect his brother’s thoughts for now. He looks at his elder brother but remains silent, then says, softly:
     “Kuya, hindi ikaw ang pumatay ke Pablo. . . . Kuya, pinatay siya ng lamok na hindi natin napansin. Lahat tayo na di nakapansin sa mga nangyayari sa palibot natin ay katulad din lang ng mga lamok na di rin naman alam ang nagagawang lagim ng kanilang kagutuman at pagkauhaw. Hindi rin kasalanan ng mga lamok, di ba? Dahil lamok sila, kelangan nilang kumain o uminom ng dugo ng kanilang mga kapitbahay na hayop. At hindi rin kasalanan ng tao o ng mga artists na tulad natin na, sabi mo nga, naging mabagal ang mga mata sa ebolusyon ng mga bagay na nasa labas ng studio, sa mga puno man ito o sa kanilang mga kapitbahay nangyayari. . . . Pero, sa takbo ng panahon, . . . nararating din naman natin ang kaliwanagan. Mabagal, oo, dahil mabagal ang ebolusyon, kuya. Mga tao lang din tayo na hindi nakikita ang lahat nang agad-agad. Minsan, kailangan may mangyari para tayo ay maalimpungatan mula sa ating mga pagkahimbing. . . . Hindi ko ito sinasabi para sumbatan kita, o sumbatan ang sarili ko o sinuman. . . . Sinasabi ko ito dahil sa mga naging maliwanag sa akin ngayon, salamat sa mga sinabi mo ngayon, kuya. . . . Mabuti at . . . mabuti’t . . . mabuti pa tawagin na natin si Joanna, para makita niya itong ginawa mo rito. Salamat dito, kuya.”
     But Joanna was already there by the stairs’ uppermost steps. She had been on the stairway all this time, listening to the brothers. And now the three are standing in front of that, Federico’s new window-door, Fidel and Joanna admiring Rico’s achievement in that part of the house, framing like a painting a moving slum under a noon sun.

@ @ @

Some neighbors are eating banana cue in front of the banana-cue stall across the Roxases’ house, buzzing with rumors, like mosquitoes hungry for blood news. The Roxas’ new Toyota Corolla car arrives. It’s not really a new Toyota Corolla, more of a new-looking second-hand one. But it’s the Roxases’ car now, replacing their Ford SUV Fidel sold to Atty. Sevilla.
     “‘Yan,” says one of the banana cue eaters, “nakarma. Sandali lang, nakarma agad. Mayabang kasi.”
     “Ano ba’ng pinagsasasabi niyong mayabang, kayo talaga? Kelan ba nagyabang sa inyo ‘yan? Di na kayo naawa, a, wala namang ginagawa sa inyo yung tao, a,” says the banana-cue vendor. “Namatayan na nga, . . . lahat dinadaan niyo sa inggit! Pag ‘di na kayo naiinggit, natutuwa kayo, sasabihin niyo nakarma?”
     “E, nakakainis e, mayabang e.”
     “Ano ba’ng mayabang, hindi ba ikaw ang mayabang?” says the banana-cue cook. “Lahat ng taong dumadaan dito, akala mo nagyayabang sa ‘yo. Sino ka ba para pagyabangan ka nila?”
     “Aba, aba, aba, aba. Yabang mo rin a, di na ako bibili ng banana cue mo e.”
     The other guys around the stall laugh. The banana-cue vendor, grinning, goes silent.

@ @ @

Inside the house, Joanna is talking to her father on the phone.
     “Pa, kumusta kayo riyan? . . . Aba, nagsimula na ang shooting niyo, ang galing naman. . . . Ako? Haha, saka ko na lang ho itutuloy ang sa akin, Pa, naubusan ho ako ng film e. Mga digital scenes na lang muna ang isu-shoot ko. Pero baka next week na, may mga inaasikaso pa ako e. . . . Hay, naku naman, Pa, malaki ho kasi ang nagastos ko sa ospital, Pa, e, tsaka sa cremation at funeral ni Pablo. . . . A, okay. . . . Okay, sige po. I miss you rin po. . . . Ho? . . . Ha, talaga?! . . . O, so, dito sa Leyte?! Wow! . . . Bukas?! Ay, naku, Pa, . . . e, hindi pa ako nakakapaglinis ng bahay! . . . O sige, sige, kita na lang tayo, then. Bye, Pa. Have a nice flight. I love you, too. Bye.”

@ @ @

Vicente is sitting in the Roxases’ living room with a couple of bags and a large box in front of him. Fidel is also in the living room.
     “At ang big surprise ko sa iyo, eto,” Vicente is saying as he reaches for something from a one-square-foot carton.
     He brings out a box for a new hard disk.
     “‘Yan, sa ‘yo na ‘yan, para sa susunod mong short film. Kelangan mo ng dagdag na hard disk, baka di makaya ng computer mo ngayon ang load.”
     Joanna is almost teary-eyed again, but this time from joy.
     “Ingatan mo yan, ha? Lahat ng sinuweldo ko sa studio diyan lang napunta.”
     They laugh, knowing he’s kidding.
     Fidel is happy for Joanna too and joins in the laughter.
     “Alam mo ba, sabi ko sa producer, sa susunod kong pelikula, ang co-director ko ay ikaw.”
     “Ha?! Naloloko ka na ba?” Joanna says, but is ecstatic.
     “Okay ba sa iyo yun, Fidel?” Vicente asks Fidel.
     “Aba, okey na okey.”
     Vicente laughs. But his smiling face suddenly turns sad.
     “Nga pala, ngayon lang ako binigyan ng break ng mga producer ko at ng military at police. Meaning, since ngayon lang uli ako nakabalik dito, . . .maaari bang patingin ng tomb ni Pablo?” he says.
     Joanna looks at her father. Fidel, likewise. Then together they walk to the hall’s backdoor to the back porch leading to the garden.

@ @ @

Vicente goes near Pablo’s little tomb by the pond in the Roxases’ backyard garden. Inside a glass box upon a rock in the middle of the pond, Pablo’s urn is surrounded by the boy’s toy cars. Vicente goes into the pond and kisses the glass box.

@ @ @

March 3, the next year, 2010. There’s a phone call from Ms. Lanuza. Joanna calls Fidel. Vicente is having breakfast.
     Fidel comes running to the phone and turns on the phone’s speaker so Joanna could hear whatever it is Ms. Lanuza has to tell him, good news or bad.
     At the other end of the line Ms. Lanuza says, “Fidel, gusto ko i-reexhibit ang orange painting series mo, . . . pero gusto ko, isang bagong collection ng orange paintings. Same thesis, as you would call it, pero new collection/ Okay? Tapos, yung older orange series mo na wala akong na pre-sell at post-sell (she sighs), isasama ko sa exhibit, sa isang alcove ko rito ididisplay. So, parang early retrospective mo ito, ano. Naisip ko kasi, magandang selling point ang maipakita ang resilience mo, ano, anak, at yang dedication mo sa thesis mong ito. Di ba? Makikita ng buyers na hindi ka natinag ng kawalan ng market dito sa bago mong direction! If we show that, I think many collectors will jump on this as a bandwagon for you. . . . Actually, it’s because sabi ng isa kong kliyente, gusto daw nya yung bago mong kulay pero kung aalisin mo raw ang saya for this color, bibilhin daw niya in advance ang lima, at least. Gusto daw niya kasi yung luma mong malulungkot na paintings, yung may melancholia, di ba? So, yun. Gusto raw niya ng orange series, pero yung may melancholia pa rin. Bibilhin pa raw niya ang maraming ganito para sa sunset-side cafĆ© ng hotel niya sa Bacolod. Di ba? How much more clichĆ©d can you get, hahaha? Pero, I would like to know what you think.”
     Fidel sighs.
     Then he says, “Ma’am, Ms. Lanuza, . . . can I call you back?”
     It did not take long for Fidel to think about the idea. He calls Ms. Lanuza back, saying, “ma’am, ipagpaumanhin nyo po, pero mag-bi-break po muna uli ako. Siguro bigyan niyo lang po ako ng mga isa, dalawang buwan pa bago kita masagot.”
     “Aba, sure, hijo. Pero, alalahanin mo lang sana na maraming artist ang kumakatok sa dealership ko at ayaw ko naman na masapawan ka ng mga bagong pangalan. Sabi nga, out of sight, out of mind. Baka makalimutan ka ng mga kolektor kung matagal kang mawala, ano, marami kasing batang nagsusulputan ngayon. Kung wala akong kikitain from you mapipilitan akong kumuha ng somebody else to earn from, di ba? E, pa’no ‘pag nagustuhan sila ng mga fans mo at iwan ka na nila? I’m just worried for you, anak, you know that naman.”
     “Of course, ma’am. Di bale po kung maraming aayaw na sa akin, call ko po yun. At maraming salamat po sa mga naitulong niyo sa akin, Ms. Lanuza, ma’am.”
     After a bit of silence, Ms. Lanuza says, “Naku, Fidel, don’t thank me. At huwag ka ngang magsalita nang ganyan, para ka namang nagpapaalam niyan, mag-aabroad ka ba? Marami pa tayong pag-uusapan, at ipaglalaban pa rin kita, okay?” she says, nervously laughing.
     Fidel laughs back.
     “Opo, sige ho. Thank you po. . . . Sige po, ma’am, ba-bye.”

@ @ @

On the other end, Ms. Lanuza is surprised at Fidel’s seeming indifference; not angry, but puzzled.
     “Ilang buwan? Ilang buwan, Fidel?” she says to herself.
     “Ms. Lanuza, ito po yung mga bagong booking proposals,” a girl says, handing her what looks like a list.

@ @ @

Fidel’s new old car is coming out of his house’s gate. The car soon disappears like a ghost, fades like a ghost, while turning a corner.

@ @ @

While on the road, Fidel sees his father-in-law’s red old car coming. He slows down and the old car slows down, too. Fidel lowers his driver’s-seat window and the driver of the old car does the same.
     The old car’s driver, Vicente, says, “May lakad ka yata.”
     “Opo, Pa, maniningil lang. Nandun po si Joanna sa bahay.”
     “O, sige, may groceries ako for you with me. Sige!”
     “Uy, Pa, nag-abala pa po kayo. Pero sige po, Pa, thank you po, see you po mamaya.”
     They smile and nod at each other and their cars go their opposite ways.

@ @ @

Seconds later Vicente’s old car arrives at the Roxases’ street, stopping near the Roxases’ house. Vicente is about to get out of the car to open the gate to the house and drive the car into the house's driveway when he sees an imitation Willys MB jeep with its top up parked across the house beside the closed banana-cue stall. You would say the banana-cue stall, though still open at its sides, is closed when a plastic curtain is covering its front and no cooking is going on. No men are on the jeep, but Vicente swiftly gets out of his car and runs toward his daughter’s house. As he nears the gate, five men coming from behind the banana cue stall take out guns from under their jackets or from bags and start gunning Vicente down. They then get away on their fake Willys MB.
     Joanna, who has heard the gunshots and later sees her father’s car from the porch, now runs down the house’s front porch and out the gate, screaming toward her father now lying on the ground in front of the gate. She cries and shouts, “no, no, no! Pa! No, Pa!” . . . kneeling over her father’s bloodied body as it slowly dies. She starts pumping her father’s chest and does not stop until she is exhausted, seeing blood pumped out of his father’s mouth. She is crying. Several people promptly gather around Joanna and the dead body of her father, telling each other what just happened.

@ @ @

March 4. At Vicente’s wake at the Roxas house, there are artists and visitors from Manila. The movie production studio’s lawyer is talking to Joanna. Dennis, who’s now 23 and a fresh graduate, is in the living room, sitting near Vicente’s coffin. Above the coffin, Pablo’s urn is now on a shelf, removed from his backyard tomb.
     “Gusto sanang magpa-vigil ng movie studio para sa Papa mo sa Manila Cathedral, Joan.”
     “Hindi na po, Attorney, ayoko. Alam ko aayaw ang Papa ng ganun kung matatanong natin siya. You see, . . . kahit punong-puno siya ng pulitika, Attorney, alam mo, . . . ayaw niyang pinopoliticize ang buhay niya e. Natatawa nga ako minsan e. Tsaka alam mo, Attorney, pumasok ang Tatay ko sa sine, first for economic reasons. Yun lang ang alam niyang trabaho e. Later, naging for political reasons. Pero, siyempre, sa gitna nitong lahat, mayroon din siyang ibang kaligayahan na di nakikita ng iba. Ang kaligayahan niya, halimbawa, sa simpleng makita lang ako na may hawak na kamera. Little Vicente raw ako e.”
     Joanna laughs a bit while wiping tears with a kerchief, trying to control herself. They are silent for a while.
     Later, the lawyer says, “Uhm, Joanna, . . . me nakukuwento sa akin ang Papa mo, about your financial standing.”
     “Ha?” She is not so much surprised as suspicious.

     “I’m sorry,” continues the lawyer, “pero—habang nag-sho-shoot siya noon, at tuwing kinakausap kaming mga producers niya, informally of course, parati ka niyang minimention e. Iniisip niya kung paano ka niya matutulungan. I mean kayo, kayong mag-asawa. . . . So, kumusta ka naman? Kumusta kayo?”
     “Makakaraos naman siguro kami, Attorney. Baka temporary lang ang lahat nang ito.”
     “Halimbawa, Joan, ano ang balak mo sa bahay niyo sa Tacloban? Puwede akong mag-arrange for a buyer. Unless gusto mo saka na natin pag-usapan.”
     “Hindi, Attorney, okay lang. Alam mo, baka do’n na nga kami tumira e. Maraming bad memories ako sa bahay na ‘to, except of course pag nakikita ko ang tomb ni Pablo sa pond sa likod, sumasaya rin ako nang kaunti, na para bang buhay siya at naglalaro lang sa garden tuwing nakikita ko ang toys niya roon. Pero, like I said, napagdesisyunan na namin na baka mas mainam na sa Tacloban na lang kami at paupahan na lang namin itong bahay at ilipat na rin ang tomb ni Pablo sa Tacloban. Sayang kasi ang investment namin dito, both financial and emotional, kung ibebenta namin ito.” She laughs. “Tingnan mo nga naman yan. Akala ko noon na ang sarili kong bright future ay narito, sa kabila ng San Juanico, sa kabilang isla na ‘to. Yun pala, babalik din ako sa aking pinanggalingan. Sabi pa nga ng Papa,” aiming to mimic his voice and be funny, “ganun ang pulitika ng tao, hindi lang sa mga bagay na gusto niyang makamit, nasa mga bagay din na ayaw niyang mawala.” She laughs at her own imitation of her father, then looks at his coffin. “Pero kahit ang mga bagay na yun, ang mga bagay na iyon na ayaw kong mawala, . . . mga alaala na rin lamang ngayon. Ang bahay na babalikan ko, bagamat mababalikan ko na, ay mananatiling alaala din lamang, in a sense.”
     She looks at a wall.
     Fidel is now behind Joanna and has overheard what Joanna just said. It almost repeats in his ears.
     He recalls what his friend’s model Karissa said to him that night of their one-night stand, night of his cheating: “Walang lalaking marunong makuntento, wala akong kilala. Hindi ba mas makikita nila ang kanilang mga sarili sa mga bagay na nasa kanila na? Di ba? Sa mga bagay na ayaw nilang mawala? Bakit hindi yun ang alagaan nila, at doon nila hanapin ang kanilang mga sarili?”



1  2  3  4  5  6  7  8  9  10  11  12  13  14  15